Από τη χρεοκοπία και το πρώτο «μνημόνιο» στην Επανάσταση της 3ης Σεπτεμβρίου 1843

Το «νεογέννητο» ελληνικό κράτος βάδιζε στις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξής του. Οι πληγές της Επανάστασης του 1821 ήταν ακόμη ανοιχτές.

Ο βασιλιάς Όθων, νέος και άπειρος, ήρθε ως ελπίδα, μα γρήγορα μετατράπηκε σε σύμβολο απολυταρχίας. Χωρίς Σύνταγμα, χωρίς λογοδοσία, κυβερνούσε με συμβούλους ξένους, περιφρονώντας τον λαό που πότισε με αίμα τα χώματα για την ανεξαρτησία.

Οι αγωνιστές του ’21, αντί για τιμές, ζούσαν φτωχοί και στο περιθώριο. Οι φόροι συνέθλιβαν τους αγρότες, η ανεργία και η φτώχεια μάστιζαν την κοινωνία, οι αξιωματικοί του στρατού έβλεπαν τους εαυτούς τους παραγκωνισμένους από Γερμανούς υπασπιστές. Η διοίκηση μοιάζει περισσότερο με κατοχή παρά με ανεξάρτητο κράτος.

Η νύχτα της 2ας Σεπτεμβρίου 1843 αποδείχθηκε «μήτρα» εξελίξεων. Ο Καλλέργης οδήγησε το ιππικό μπροστά από τα Ανάκτορα, ενώ ο λαός ξεχύθηκε από τις συνοικίες, κραυγάζοντας: «Ζήτω το Σύνταγμα».

Το ξημέρωμα της 3ης Σεπτεμβρίου ήταν διαφορετικό απ' όλα τα προηγούμενα. Η αυγή εκείνης της ημέρας σφράγισε το τέλος μιας εποχής δεσποτισμού και το ξεκίνημα μιας νέας πορείας.

Από την Επανάσταση στη χρεοκοπία

Ήταν 25 Ιανουαρίου 1833 όταν ο αμούστακος Όθωνας έφτανε στο Ναύπλιο προκειμένου να αναλάβει τη Βασιλεία της Ελλάδας. Ο βασανισμένος και ταλαιπωρημένος από πολέμους και εγχώριες συγκρούσεις λαός ήθελε τη σταθερότητα και έτσι τον υποδέχθηκε θερμά.

Στο νεανικό πρόσωπο του Βαυαρού έβλεπαν τον άνθρωπο που θα μπορούσε να φέρει τη σταθερότητα στον τόπο η οποία είχε διαταραχθεί από τη δολοφονία του Ιωάννη Καποδίστρια.

Ο «μήνας του μέλιτος», ωστόσο, έληξε πάρα πολύ γρήγορα. Αποδείχθηκε στην πράξη πως ο Όθωνας ήταν απλά ο άνθρωπος που με σκληρό και απόλυτο τρόπο εφάρμοζε στην Ελλάδα τις πολιτικές που ήθελαν οι Μεγάλες Δυνάμεις.

Ο βασιλιάς κυβερνούσε ως απόλυτος μονάρχης, χωρίς να λογοδοτεί πουθενά («ελέω θεού μοναρχία») και η αγανάκτηση ολοένα και φούντωνε.

Περίπου 10 χρόνια μετά την έλευση του Όθωνα στην Ελλάδα, η χώρα αδυνατούσε να εκπληρώσει τις δανειακές της υποχρεώσεις. Συγκεκριμένα ανακοίνωσε στις τρεις προστάτιδες δυνάμεις (Αγγλία, Γαλλία, Ρωσία) πως δεν μπορεί να αποπληρώσει τα τοκοχρεολύσια του δανείου των 60.000.000 φράγκων για το εξάμηνο που έληξε την 1η Μαρτίου.

Έτσι η Ελλάδα, θα πτωχεύσει και θα αναγκαστεί να υπογράψει ένα... «μνημόνιο»! Τότε βέβαια δεν το έλεγαν έτσι αλλά και πάλι επρόκειτο για μια δυσβάστακτη οικονομική συμφωνία. Προφανώς, ωστόσο, ο απλός κόσμος που δεν είχε φταίξει σε τίποτα αρνήθηκε να δεχθεί αυτή την «οικονομική σκλαβιά».

Αυτό που στις ημέρες μας λέγαμε «τρόικα», τότε το έλεγαν «Προστάτιδες Δυνάμεις». Σίγουρα πιο εύηχο. Σε κάθε περίπτωση Αγγλία, Γαλλία και Ρωσία, μια ημέρα σαν σήμερα πριν από 180 χρόνια, έβαλαν την Ελλάδα να υπογράψει το πρώτο της μνημόνιο σύμφωνα με το οποίο η κυβέρνηση όφειλε να πάρει σκληρά μέτρα εξοικονόμησης 3,6 εκατομμυρίων δραχμών μέσα σε τρεις μήνες!

Και γίνεται ακόμα «καλύτερο» στη συνέχεια. Οι εκπρόσωποι των τριών χωρών, οι πρεσβευτές τους δηλαδή, ήταν παρόντες στις συνεδριάσεις του Υπουργικού Συμβουλίου και απαίτησαν να λαμβάνουν ανά μήνα λεπτομερή κατάσταση της πορείας εφαρμογής του μνημονίων. Επιπλέον, εννοείται πως είχαν πλήρη εικόνα εσόδων και εξόδων.

Το «κερασάκι στην τούρτα», βέβαια, ήταν τα μέτρα που επέβαλε η κυβέρνηση κατ' εντολή της τότε «τρόικας». Απολύθηκε το ένα τρίτο των δημόσιων υπαλλήλων και μειώθηκαν κατά 20% οι μισθοί όσων παρέμειναν. Κόπηκαν οι συντάξεις (οι οποίες βέβαια τότε χορηγούνταν σε ειδικές κατηγορίες πολιτών). Μειώθηκαν κατά 60% οι στρατιωτικές δαπάνες. Μειώθηκε δραστικά ο αριθμός των ένστολων.

Αντί για μισθό οι στρατιωτικοί έπαιρναν... χωράφια. Επιβλήθηκε προκαταβολή στην είσπραξη του φόρου εισοδήματος και της «δεκάτης», που ήταν ο φόρος για την αγροτική παραγωγή. Απολύθηκαν όλοι οι μηχανικοί του δημοσίου και σταμάτησαν όλα τα δημόσια έργα. Καταργήθηκαν εντελώς όλες οι υγειονομικές υπηρεσίες του κράτους.

Απολύθηκαν όλοι οι υπάλληλοι του εθνικού τυπογραφείου, όλοι οι δασονόμοι, οι δασικοί υπάλληλοι και οι μισοί καθηγητές πανεπιστημίου. Καταργήθηκαν όλες οι διπλωματικές αποστολές στο εξωτερικό. Νομιμοποιήθηκαν όλα τα αυθαίρετα κτίσματα και οι καταπατημένες «εθνικές γαίες» με την πληρωμή προστίμων νομιμοποίησης. Περαιώθηκαν συνοπτικά όλες οι εκκρεμείς φορολογικές υποθέσεις με την καταβολή εφάπαξ ποσού.  

Όλο αυτό σε συνδυασμό και με τα πολιτικά προβλήματα που υπήρχαν, λειτούργησαν σαν πυροδοτικός μηχανισμός και κάπως έτσι οδηγηθήκαμε στα γεγονότα της 3ης Σεπτεμβρίου του 1843.

Από το πρώτο «μνημόνιο» στην Επανάσταση

Ήταν ξεκάθαρο, πλέον, πως ο Όθωνας δεν μπορούσε να ελέγξει την κατάσταση και η σε βάρος του δυσαρέσκεια ολοένα και μεγάλωνε. Ήταν δεδομένο πως πλέον είχαν ωριμάσει οι συνθήκες, ώστε, να υπάρξει στην Ελλάδα ένα Σύνταγμα.

Το ζήτημα είχε τεθεί από μέλη του Αγγλικού και του Γαλλικού Κόμματος ήδη από την εποχή του Καποδίστρια. Σύνταγμα ζητούσαν και οι αγωνιστές του 21 αλλά και οι πρόκριτοι. Σύνταγμα ζητούσε και ο απλός λαός αν και οι περισσότεροι (απλοί χωρικοί, χωρίς μόρφωση) δεν ήξεραν τι ακριβώς είναι. Θεωρούσαν πως χειρότερο από την «ελέω θεού μοναρχία» του Όθωνα αποκλείεται να είναι.

Κάπως έτσι ζυμώθηκε η ιδέα της διεκδίκησης ενός Συντάγματος. Όπως αποδείχθηκε, μάλιστα, κάποια δεν είχαν μείνει μόνο στη ζύμωση αλλά είχαν προχωρήσει και μερικά βήματα παρακάτω αφού παρασκηνιακά είχαν εργαστεί, ώστε, να έρθει η κατάλληλη στιγμή και ο Όθωνας ουσιαστικά να βρεθεί προ τετελεσμένων γεγονότων.

Η κατάλληλη αυτή στιγμή είχε οριστεί η 25η Μαρτίου 1844. Τότε, για λόγους συμβολικούς όπως γίνεται εύκολα αντιληπτό, είχε οριστεί να ξεσπάσει το στρατιωτικοπολιτικό κίνημα το οποίο θα απαιτούσε από τον Όθωνα την παραχώρηση Συντάγματος. Το κίνημα ήταν προϊόν συνωμοσίας μιας χούφτας ανθρώπων: του Κεφαλλονίτη αγωνιστή και διπλωμάτη Ανδρέα Μεταξά και Μιχαήλ Σούστου (Ρωσικό Κόμμα), του Αιγιώτη αγωνιστή Ανδρέα Λόντου (Αγγλικό Κόμμα) και του στρατηγού Ιωάννη Μακρυγιάννη και του Ρήγα Παλαμήδη (Γαλλικό Κόμμα).

Αργότερα, μυήθηκαν και στρατιωτικοί, όπως ο συνταγματάρχης του Ιππικού Δημήτριος Καλλέργης, τον οποίο οι συνωμότες πέτυχαν να μεταθέσουν από το Ναύπλιο στην Αθήνα, ο συνταγματάρχης Σπυρομήλιος που ήταν διοικητής της Σχολής Ευελπίδων και ο συνταγματάρχης Σκαρβέλης που ήταν διοικητής του πεζικού.

Η 25η Μαρτίου, ωστόσο, αποδείχθηκε μακρινή ημερομηνία δεδομένου πως ήδη κάποιες κινήσεις των κινηματιών είχαν μαθευτεί στο παλάτι που άρχισε να λαμβάνει μέτρα. Έτσι η εκδήλωση του κινήματος επισπεύσθηκε και ορίστηκε για την 1η Σεπτεμβρίου. Τελικά, οι εμπλεκόμενοι αναγκάστηκαν να ματαιώσουν για μια ημέρα το εγχείρημά τους αφού το σπίτι του στρατηγού Μακρυγιάννη περικυκλώθηκε από αποσπάσματα που έστειλε εκεί ο Όθωνας. Τελικά, και μην μπορώντας να περιμένουν άλλο, αργά το βράδυ της 2ας Σεπτεμβρίου το κίνημα εκδηλώθηκε.

Ξημερώματα, πλέον, της 3ης Σεπτεμβρίου η Φρουρά των Αθηνών, που στρατοπέδευε στο Μοναστηράκι, στασίασε και με αρχηγό τον Δημήτριο Καλλέργη παρατάχθηκε στην πλατεία μπροστά από τα ανάκτορα (κτίριο της σημερινής Βουλής).

Την ίδια ώρα, πλήθος κόσμου με επικεφαλής τον Ιωάννη Μακρυγιάννη που είχε καταφέρει να σπάσει την πολιορκία στο σπίτι του, κατέφθασε μπροστά από τα ανάκτορα, φωνάζοντας «Ζήτω το Σύνταγμα».

Ο Όθωνας εκείνη την ώρα βρισκόταν ακόμα στο γραφείο του. Ένας αξιωματικός των κινηματιών εισήλθε στα ανάκτορα και του ανακοίνωσε την επανάσταση του στρατού.

Ο βασιλιάς απέστειλε προς τους επαναστάτες τον Υπουργό των Στρατιωτικών για να πληροφορηθεί και επισήμως τα αιτήματά τους, αλλά αυτοί τον... συνέλαβαν! Λέγεται πως η Αμαλία ήταν αυτή που είπε στον Όθωνα να ακούσει τους κινηματίες και να τους δώσει αυτά που ζητάνε.

Ο βασιλιάς εμφανίστηκε στο τέταρτο παράθυρο, δεξιά των Προπυλαίων, πάνω από το μνημείο του Άγνωστου Στρατιώτη και άνοιξε διάλογο με τον έφιππο Καλλέργη, ο οποίος του εξήγησε ότι λαός και στρατός απαιτούν την άμεση σύγκληση Εθνοσυνέλευσης για την κατάρτιση Συντάγματος.

Ο βασιλιάς προσπάθησε να κερδίσει χρόνο και υποσχέθηκε την εκπλήρωση του αιτήματος την επομένη αρκεί να έφευγαν όλοι μπροστά από τα ανάκτορα και επέστρεφαν με τάξη στα σπίτια τους. Ο Καλλέργης ήταν ανένδοτος και ζήτησε την άμεση αποδοχή του αιτήματος, ενώ αξίωσε ακόμη την παραίτηση της κυβέρνησης και τον σχηματισμό κυβέρνησης που θα απολάμβανε την εμπιστοσύνης του λαού και την αποπομπή των Βαυαρών από τη δημόσια διοίκηση.

Αντιλαμβανόμενος πως είναι απομονωμένος, ο Όθωνας, τα ξημερώματα πλέον, αναγκάστηκε να αποδεχθεί τα αιτήματα των επαναστατών και τα ξημερώματα της ίδιας ημέρας υπέγραψε τα αναγκαία διατάγματα για τη σύγκληση Εθνοσυνελεύσεως. Το κίνημα, που ήταν αναίμακτο, έληξε και τυπικά γύρω στις 3 το μεσημέρι, όταν το συγκεντρωμένο πλήθος διαλύθηκε και οι στρατιώτες επέστρεψαν στη βάση τους στο Μοναστηράκι.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.