Για ένα κομμάτι ψωμί - Εκεί που τελειώνει η δουλειά και αρχίζει ο φόβος

Υπάρχουν τραγούδια που δεν γράφονται για να ακουστούν στο ραδιόφωνο αλλά για να μείνουν στο στομάχι. Το «Για ένα κομμάτι ψωμί» των Αφών Κατσιμίχα είναι ένα από αυτά. Δεν χρειάζεται να το ακούσεις πολλές φορές για να καταλάβεις τι λέει· αρκεί να έχεις ζήσει έστω μία μέρα με την αγωνία του λογαριασμού, του νοικιού, της δουλειάς που σε σπρώχνει μπροστά και σε τραβάει πίσω ταυτόχρονα.

Έχουν περάσει πάνω από 40 χρόνια από την κυκλοφορία του και οι στίχοι του ακούγονται πιο αληθινοί από ποτέ. Όχι γιατί τίποτα δεν άλλαξε, αλλά γιατί ο τρόπος που δουλεύουμε -και κυρίως ο τρόπος που μας δουλεύει η ίδια η δουλειά- έγινε πιο ύπουλος, πιο ψυχολογικός. Δεν υπάρχει πια αφεντικό με μαστίγιο, υπάρχει εταιρική κουλτούρα, feedback, KPI και ένα χαμόγελο που σε πνίγει σιγά σιγά. Και η φράση «για ένα κομμάτι ψωμί» δεν είναι πια μεταφορά της φτώχειας, αλλά περιγραφή μιας βαθύτερης αλήθειας: πως η εργασία έχει γίνει μια λεπτή γραμμή μεταξύ αξιοπρέπειας και εξάρτησης.

Η ανάγκη να δουλεύεις δεν είναι πια απλώς οικονομική· είναι υπαρξιακή. Ο άνθρωπος του σήμερα έχει μάθει να ορίζει τον εαυτό του μέσα από τη δουλειά του. Όταν δεν εργάζεται, νιώθει ότι δεν αξίζει· όταν εργάζεται υπερβολικά, νιώθει ότι προδίδει τον εαυτό του. Αυτή η εσωτερική σύγκρουση, αυτό το αδιόρατο βάρος που δεν μετριέται σε ώρες, είναι το νέο πρόσωπο της εξάντλησης. Κι εκεί βρίσκεται το μεγαλείο του τραγουδιού: δεν κατηγορεί κανέναν, απλώς δείχνει τη στιγμή που η δουλειά σταματά να είναι εργαλείο και γίνεται τρόπος ύπαρξης.

Η εξάρτηση που γίνεται συνήθεια

«Θα σε κλωτσάνε και θα σ’ αρέσει, δικέ μου». Μία από τις πιο σκληρές φράσεις της ελληνικής στιχουργίας - και ταυτόχρονα μία από τις πιο αληθινές. Γιατί, με τον καιρό, μαθαίνεις να αγαπάς το βάρος που σε κρατά δεμένο. Μαθαίνεις να ευχαριστείς για τη σταθερότητα, για τον μισθό που δεν φτάνει, για την άδεια που δεν παίρνεις. Η εξάρτηση δεν έρχεται με τη βία· έρχεται με τη συνήθεια. Κι όταν σε λύσουν, φοβάσαι να φύγεις, γιατί έχεις ξεχάσει πώς είναι να ζεις χωρίς αλυσίδες.

Στον σύγχρονο κόσμο της «επαγγελματικής ωριμότητας» και της «παραγωγικότητας», το τίμημα δεν είναι η φτώχεια αλλά η απώλεια νοήματος. Οι άνθρωποι δουλεύουν περισσότερο από ποτέ και καταλαβαίνουν όλο και λιγότερο το γιατί. Η δουλειά δεν είναι πια μέσο για τη ζωή, αλλά δικαιολογία για να μην τη ζήσεις. Σαν να παλεύεις να ανέβεις μια σκάλα που δεν οδηγεί πουθενά, αλλά το μόνο που φοβάσαι είναι να σταματήσεις το ανέβασμα.

Η πιο ύπουλη μορφή βίας είναι αυτή που μεταμφιέζεται σε ευγνωμοσύνη. Μας έχουν πείσει ότι πρέπει να λέμε «ευχαριστώ» για τη δουλειά που έχουμε, όσο κι αν μας εξαντλεί, όσο κι αν μας μειώνει. Η φράση «έχεις δουλειά, μην παραπονιέσαι» έχει γίνει το νέο κοινωνικό φίμωτρο. Και έτσι, σιγά σιγά, οι άνθρωποι δεν ζητούν δικαιοσύνη, αλλά κατανόηση· όχι αξιοπρέπεια, αλλά επιβίωση.

Η αξιοπρέπεια δεν πουλιέται

Υπάρχει μια σκηνή που επαναλαμβάνεται σε χιλιάδες σπίτια κάθε βράδυ: ο/η εργαζόμενος/η γυρίζει, δεν έχει δύναμη να μιλήσει, δεν έχει χρόνο να νιώσει, και το μόνο που του μένει είναι να ελπίζει ότι αύριο θα είναι λίγο πιο ήρεμα. Δεν είναι επανάσταση αυτό. Είναι μια ήσυχη μορφή τραγωδίας. Η απώλεια της ψυχής μέσα στην κανονικότητα. Κι όμως, υπάρχει ακόμα κάτι που δεν αγοράζεται. Η αξιοπρέπεια, όσο κι αν τη ροκανίζουν οι λογαριασμοί και τα deadlines, παραμένει εκεί, μικρή αλλά ανθεκτική. Κάθε φορά που κάποιος λέει «όχι» σε μια παράλογη απαίτηση, κάθε φορά που κάποιος υπερασπίζεται τον χρόνο του, κάθε φορά που κάποιος διεκδικεί το δικαίωμα να ζήσει έξω από το ωράριο, εκεί, για μια στιγμή, ακούγεται ξανά το τραγούδι. Όχι από νοσταλγία, αλλά από ανάγκη να θυμηθούμε ότι το ψωμί δεν αξίζει αν το πληρώνεις με την ψυχή σου.

Το «Για ένα κομμάτι ψωμί» δεν είναι απλώς ένα τραγούδι για τη φτώχεια. Είναι μια υπενθύμιση ότι η πιο ύπουλη μορφή σκλαβιάς είναι αυτή που φορά τη μάσκα της κανονικότητας. Και πως, όσο υπάρχουν άνθρωποι που αρνούνται να συνηθίσουν σε αυτή την κανονικότητα, θα υπάρχει ελπίδα πως κάποτε η δουλειά θα ξαναγίνει αυτό που έπρεπε να είναι εξ αρχής: μέσο για τη ζωή και όχι ολόκληρη η ζωή.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.