Η κοινωνία μας έχει «βάλει τα χεράκια της και έχει βγάλει τα ματάκια της»

Σε μια εποχή όπου η τεχνολογική πρόοδος έχει φτάσει σε πρωτόγνωρα επίπεδα, θα περίμενε κανείς ότι και οι κοινωνίες θα εξελίσσονταν αναλόγως. Ωστόσο, η ελληνική κοινωνία -και όχι μόνο- φαίνεται να ακολουθεί την αντίστροφη πορεία. Σαν να έχει αποφασίσει συνειδητά να τραβήξει την πρίζα της συλλογικότητας, του σεβασμού, της παιδείας και της ευθύνης. Κάπως έτσι, έχουμε βάλει τα χεράκια μας και έχουμε βγάλει τα ματάκια μας.

Η αποδόμηση της οικογένειας

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται μία σαφής εξασθένηση των οικογενειακών δεσμών. Σύμφωνα με στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, το 2023 ο δείκτης διαζυγίων στην Ελλάδα ήταν 37,5 ανά 100 γάμους, παρουσιάζοντας αύξηση σε σχέση με τα προηγούμενα έτη. (Statistics.gr)

Το πρόβλημα δεν είναι απλώς η μείωση των γάμων και των γεννήσεων. Είναι η απομάκρυνση του παιδιού από τον γονιό, η έλλειψη χρόνου, η υποκατάσταση της ανατροφής από οθόνες, παιδικά πάρτι χωρίς γονείς, έφηβοι που ενηλικιώνονται συναισθηματικά μόνοι. Δεν υπάρχει πια το σπίτι ως βάση, ως λιμάνι, αλλά ως απλό κατάλυμα.

Η κοινωνία που χάνει την οικογένεια, χάνει και την αίσθηση του «ανήκειν». Όταν ο καθένας μεγαλώνει πιστεύοντας πως είναι μόνος, τότε δεν θα νοιαστεί για κανέναν άλλο.

Η απώλεια του σεβασμού

Η συμπεριφορά στον δρόμο, στο σχολείο, στις ουρές, στο δρόμο ή στα κοινωνικά δίκτυα είναι το απόλυτο καθρέφτισμα αυτής της κοινωνικής κατάρρευσης. Ο σεβασμός προς τον ηλικιωμένο, τον εκπαιδευτικό, τον δημόσιο λειτουργό ή τον συμπολίτη έχει αντικατασταθεί από ειρωνεία, αγένεια, και πλήρη απαξίωση.

Οι νέοι δεν σέβονται τους μεγαλύτερους γιατί δεν έχουν δει πρότυπα σεβασμού στο σπίτι. Οι μεγαλύτεροι δεν σέβονται τους νέους γιατί τους θεωρούν «χαμένες γενιές», άσχετα πως γι αυτή υπαίτιοι σε πολύ μεγάλο βαθμό είναι  οι ίδιοι. Οι γονείς κακολογούν τους δασκάλους μπροστά στα παιδιά. Οι οδηγοί βρίζουν τους πεζούς. Τα social media διδάσκουν θράσος και όχι επιχειρηματολογία.

Η απώλεια του σεβασμού είναι η πιο ύπουλη μορφή παρακμής, γιατί δεν μετριέται εύκολα, αλλά διαβρώνει τα πάντα.

Η διάλυση της παιδείας – γνωσιακής και κοινωνικής

Σύμφωνα με τα αποτελέσματα της έρευνας PISA 2022 του ΟΟΣΑ, οι Έλληνες μαθητές κατατάσσονται κάτω από τον μέσο όρο του ΟΟΣΑ σε όλα τα γνωστικά αντικείμενα: 430 μονάδες στα μαθηματικά (μέσος όρος ΟΟΣΑ: 472), 438 στην κατανόηση κειμένου (ΟΟΣΑ: 476) και 441 στις φυσικές επιστήμες (ΟΟΣΑ: 485). (Education GPS)

Αλλά πέρα από την ακαδημαϊκή υστέρηση, η κοινωνική παιδεία είναι αυτή που έχει καταρρεύσει εντελώς. Οι νέοι δεν γνωρίζουν πώς να συνεργαστούν, πώς να διαφωνήσουν πολιτισμένα, πώς να εκφράσουν συναισθήματα ή να επιλύσουν συγκρούσεις. Το σχολείο έχει μετατραπεί σε εξεταστικό κέντρο και τίποτα παραπάνω. Η κριτική σκέψη δεν καλλιεργείται. Η φιλοσοφία και η πολιτική παιδεία είναι σχεδόν ανύπαρκτες.

Δεν έχουμε απλώς φτωχή εκπαίδευση. Έχουμε εκπαιδευτικό σύστημα που παράγει υποταγμένους και όχι πολίτες.

Οικονομικό αδιέξοδο: οι επιλογές μας που μας έπνιξαν

Το οικονομικό αδιέξοδο δεν είναι μόνο αποτέλεσμα εξωτερικών παραγόντων. Η κατανάλωσή μας είναι έξω από κάθε μέτρο λογικής:

• Σπίτια με 3-4 κινητά, συχνά τελευταίας τεχνολογίας, ενώ τα εισοδήματα παραμένουν στάσιμα ή μειώνονται.
• Συνδέσεις 500Mbps όταν ο μέσος χρήστης κάνει μόνο scrolling στο TikTok.
• Παραγγελίες φαγητού και καφέ σχεδόν καθημερινά με πολλαπλές προμήθειες.
• 4-5 συνδρομητικές πλατφόρμες για media, gaming, AI κ.λπ.
• Η έλλειψη καταναλωτικής παιδείας μάς έχει οδηγήσει σε έναν φαύλο κύκλο: υπερκατανάλωση → αυξημένες απαιτήσεις → αύξηση τιμών → γκρίνια αλλά όχι αλλαγή. Την ίδια ώρα, δεχόμαστε αδιαμαρτύρητα μέτρα όπως:
• Πλήρης υπερφορολόγηση της εργασίας και της ιδιοκτησίας.
• Επιδοματικές πολιτικές χωρίς δομική αλλαγή.
• Ανακύκλωση της φτώχειας μέσω επιδομάτων και όχι δημιουργίας.
• Όταν δεν φωνάζεις για την αδικία, αλλά την ενσωματώνεις στο “budget” σου, έχεις παραδοθεί.

Ο ατομικισμός μας καταστρέφει

Ούτε συνεταιρισμοί, ούτε συλλογικότητες, ούτε σωματεία. Κάθε ένας για τον εαυτό του. Ο καθένας «να την βγάλει καθαρή». Αυτή είναι η νέα ηθική. Ποιος θα ανοίξει τον δρόμο για τον διπλανό; Ποιος θα σηκώσει πανό για την αδικία κάποιου άλλου; Ελάχιστοι. Οι περισσότεροι θα ποστάρουν θυμωμένα και θα συνεχίσουν την ημέρα τους σαν να μη συμβαίνει τίποτα.

Η απάθεια είναι χειρότερη από την ήττα. Γιατί στην ήττα πάλεψες. Στην απάθεια απλώς έβλεπες.

Η μοναδική αφύπνιση: το δυστύχημα των Τεμπών

Στις 28 Φεβρουαρίου 2023, η σύγκρουση δύο τρένων κοντά στα Τέμπη στοίχισε τη ζωή σε 57 ανθρώπους, κυρίως νέους. Η τραγωδία αυτή προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις σε όλη την Ελλάδα, με εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες να απαιτούν δικαιοσύνη και λογοδοσία. (Human Rights Watch)

Οι διαδηλώσεις αυτές ήταν από τις μεγαλύτερες στη σύγχρονη ιστορία της χώρας, με συμμετοχή φοιτητών, εργαζομένων και πολιτών από όλα τα κοινωνικά στρώματα. Η κυβέρνηση, ωστόσο, φάνηκε να μην κατανοεί το βάθος της οργής και της απογοήτευσης του λαού, αποδίδοντας την ευθύνη σε ανθρώπινο λάθος και καθυστερώντας την πλήρη διερεύνηση των αιτιών του δυστυχήματος.

Η τραγωδία των Τεμπών λειτούργησε ως καταλύτης για την έκφραση μιας συσσωρευμένης κοινωνικής οργής. Ήταν η στιγμή που η κοινωνία, έστω και προσωρινά, έσπασε την απάθεια και διεκδίκησε την αλήθεια και τη δικαιοσύνη.

Η «Εθνική Τελετουργία της Αθωότητας»

Αν στρέψουμε το βλέμμα ειλικρινά προς τα μέσα, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο, θα αντικρίσουμε μια βαθιά εδραιωμένη ψευδαίσθηση: ότι για κάθε στραβοπάτημα, κάθε δυσκολία, κάθε αδιέξοδο που μας βαραίνει, η ευθύνη βαραίνει πάντα κάποιον άλλο. Σαν να έχουμε ανάγκη έναν μόνιμο αποδιοπομπαίο τράγο, πρόθυμο να κουβαλήσει τη δική μας ανευθυνότητα.

Σε προσωπικό επίπεδο, το φταίξιμο μετατίθεται εύκολα: στον «άλλο που φρέναρε απότομα», στον «απρόσεκτο που πάρκαρε λοξά», στον «άχρηστο υπάλληλο»· φταίει η κίνηση, η κακοκαιρία, ο ατυχής συγχρονισμός με τους πλανήτες. Ποτέ εμείς. Η πραγματικότητα πρέπει κάπως να εξηγηθεί — αρκεί η εξήγηση να μη μας εμπλέκει.

Σε κοινωνικό επίπεδο, η ευθύνη μεταφέρεται στους συνήθεις υπόπτους: στους εμπόρους και τις εταιρείες που «αισχροκερδούν», στους μετανάστες που «μας παίρνουν τις δουλειές», στους πολιτικούς που εμείς εκλέγουμε, αλλά αρνούμαστε να αναγνωρίσουμε ως αντανάκλαση των επιλογών και αξιών μας. Ανάλογα με την περίπτωση, φταίνε οι νέοι που είναι αδιάφοροι, ή οι γέροι που καθυστερούν την πρόοδο· φταίει η δημοτική αρχή, το κράτος, ή κάποιος άγνωστος αρχιτέκτονας μίας υποδομής.

Σε εθνικό επίπεδο, η αφήγηση γίνεται πιο επική και ακόμα πιο επιλεκτική. Φταίνε οι Τούρκοι για τέσσερις αιώνες σκλαβιάς — λες και η Ιταλοκρατία, η Ενετοκρατία ή η Βαυαροκρατία δεν υπήρξαν ποτέ. Φταίνε οι Γερμανοί για την Κατοχή, αν και το μεγαλύτερο μέρος της Ελλάδας κατεχόταν από Ιταλούς και Βούλγαρους. Φταίνε και πάλι οι Γερμανοί που δεν «συγχωρούν» τα χρέη μας — όχι όμως εμείς που τα δημιουργήσαμε. Και φυσικά, φταίνε οι πόλεμοι, οι αγορές, οι παγκόσμιες συγκυρίες, τα παγκόσμια σχέδια, τα πάντα... εκτός από εμάς.

Αυτή η διαρκής μετάθεση ευθύνης, όμως, δεν είναι απλώς ένα ψυχολογικό τέχνασμα. Είναι μια βαθιά αντικοινωνική στάση, που υπονομεύει τη συλλογική ωριμότητα και τη δυνατότητα για πρόοδο. Μια κοινωνία που αρνείται να αναλάβει την ευθύνη για τις επιλογές της, δεν μπορεί να οργανωθεί, να συνεργαστεί, ούτε να μεταρρυθμιστεί· διαλύεται σιγά-σιγά, σαν οικοδόμημα χωρίς θεμέλια, καθώς ο καθένας κοιτά πώς να επιρρίψει το φταίξιμο στον διπλανό αντί να ενώσει δυνάμεις για να αλλάξει την πραγματικότητα.

Καταντήσαμε λαός μετρ στην τέχνη της μετάθεσης ευθύνης· στήνουμε κάθε τόσο νέους βωμούς αποδιοπομπαίων τράγων, μην τυχόν και λερώσουμε τα χέρια μας με την αλήθεια — ότι, τελικά, ο μεγαλύτερος μας δυνάστης κοιτάει μαζί μας στον καθρέφτη.

Άλλοι παράγοντες που επιδεινώνουν την κοινωνική κατάρρευση:

Έλλειψη ψυχικής ανθεκτικότητας: Ο ΠΟΥ προειδοποιεί ότι η κατάθλιψη είναι η Νο1 αιτία αναπηρίας παγκοσμίως. Στην Ελλάδα, οι αυτοκτονίες αυξήθηκαν κατά 25% μετά το 2010.

Η γιγάντωση του lifestyle: Τα social media επέβαλαν την υπερπροβολή του εαυτού και την ψευδαίσθηση της ευτυχίας. Αυτό δημιουργεί διαρκή ανικανοποίητο και άγχος κοινωνικής αποδοχής.

Η απαξίωση των θεσμών: Πολιτικοί, Δικαιοσύνη, Εκκλησία, ΜΜΕ. Κανένας θεσμός δεν έχει κρατήσει την αξιοπιστία του. Όταν κανείς δεν εμπνέει εμπιστοσύνη, ο πολίτης νιώθει εγκαταλελειμμένος.

Το συναίσθημα που μας λείπει: ενοχή και ευθύνη

Η κοινωνία δεν αλλάζει επειδή κάποιος φταίει «εκεί πάνω». Αλλάζει όταν κάθε άνθρωπος αντιληφθεί το μερίδιο ευθύνης του. Η ενοχή δεν είναι καταστροφική όταν οδηγεί σε αλλαγή. Είναι το πρώτο βήμα για να μη ξαναβγάλουμε τα μάτια μας με τα ίδια μας τα χέρια.

Ας κοιτάξουμε στον καθρέφτη:

• Έχεις φωνάξει για ένα άδικο μέτρο;
• Έχεις στηρίξει μια απεργία ή έναν δίκαιο αγώνα άλλων;
• Έχεις κάτσει με το παιδί σου να συζητήσεις για τις αξίες;
• Έχεις απορρίψει την επίδειξη και έχεις επιλέξει την ουσία;

Αν η απάντηση είναι «όχι», τότε είσαι μέρος του προβλήματος. Καιρός να γίνουμε μέρος της λύσης.

Γιατί αν δεν το κάνουμε εμείς, δεν θα το κάνει κανείς. Και αν συνεχίσουμε έτσι, η κοινωνία μας δεν θα έχει πια ούτε χέρια. Ούτε μάτια. Ούτε ψυχή.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.