Μήπως εμείς βάλαμε τα άλογα στα Καλάβρυτα να προσκυνήσουν την Παναγία;

Δύο άλογα έφτασαν την Κυριακή 23 Αυγούστου στη Μονή Μακελλαριάς στα Καλάβρυτα, μαζί με τους αναβάτες τους, κατά τη διάρκεια των εκδηλώσεων για την Απόδοση της εορτής της Κοιμήσεως της Θεοτόκου. Μετά τη λιτάνευση της εικόνας της Παναγίας στον αύλειο χώρο της Μονής, τα δύο ζώα οδηγήθηκαν μπροστά της και στάθηκαν ήρεμα, χαμηλώνοντας το κεφάλι τους. Το περιστατικό καταγράφηκε σε φωτογραφίες και βίντεο και γρήγορα αναπαράχθηκε από τοπικά και περιφερειακά μέσα.

Στα δημοσιεύματα, τα άλογα δεν «στάθηκαν» μπροστά στην εικόνα, αλλά «προσκύνησαν». Η εικόνα παρουσιάστηκε ως μια στιγμή «δέους», «συγκίνησης» και «θείου θαύματος», ενώ η στάση των ζώων ερμηνεύτηκε ως ένδειξη ευλάβειας απέναντι στην Παναγία.

Είναι μια πολύ χαρακτηριστική περίπτωση του τρόπου με τον οποίο ο άνθρωπος οικειοποιείται τη συμπεριφορά των ζώων, προκειμένου να την εντάξει στο δικό του συμβολικό σύμπαν. Δεν μας αρκεί να παρατηρήσουμε ένα ζώο, αλλά συχνά αισθανόμαστε την ανάγκη να του αποδώσουμε προθέσεις που κατανοούμε μόνο μέσα από τη δική μας ανθρώπινη εμπειρία. Το άλογο δεν χαμηλώνει το κεφάλι του, προσεύχεται. Δεν στέκεται μπροστά σε μια εικόνα, αναγνωρίζει το θείο. Δεν αντιδρά σε ένα περιβάλλον και στα ερεθίσματα γύρω του, συμμετέχει στο θρησκευτικό τελετουργικό. 

Ωστόσο, δεν γνωρίζουμε τι αντιλήφθηκαν τα συγκεκριμένα άλογα, τι αισθάνθηκαν ή για ποιον λόγο ακριβώς κινήθηκαν με αυτόν τον τρόπο. Η εικόνα καταγράφει μια συμπεριφορά, όχι την εσωτερική της αιτία. Και όσο αυτονόητη κι αν μοιάζει η ερμηνεία της σε κάποιον που πιστεύει, άλλο τόσο αυθαίρετο είναι να μετατρέπεται η προσωπική ερμηνεία σε αντικειμενική περιγραφή ενός γεγονότος.

Το ζώο σε δεύτερο πλάνο

Υπάρχει μια ακόμη, πιο ενδιαφέρουσα, διάσταση σε αυτή την ιστορία. Αρκεστήκαμε να αισθανθούμε δέος επειδή είδαμε δύο άλογα να «προσκυνούν». Πόσοι από όσους συγκινήθηκαν από την εικόνα αναρωτήθηκαν, έστω για μια στιγμή, αν τα ζώα αυτά είναι καλά εκεί όπου βρίσκονται; Αν είναι ξεκούραστα, αν έχουν νερό, αν έχουν υποστεί καταπόνηση, αν αισθάνονται ασφαλή; 

Σκέφτομαι ακόμη πιο μακριά. Πόσοι σκέφτηκαν ότι μια ασυνήθιστη στάση ενός ζώου μπορεί να έχει δεκάδες πιθανές εξηγήσεις, τις οποίες εμείς απλώς δεν γνωρίζουμε; Θα ήταν ανεύθυνο να υποθέσουμε ότι η συγκεκριμένη συμπεριφορά των δύο αλόγων αποτελεί αποτέλεσμα κακοποίησης, προφανώς δεν έχουμε τέτοια στοιχεία και θα ήταν αντιδεολογικό εκ μέρους μας να υπονοήσουμε κάτι τέτοιο. Εξίσου ανεύθυνο, όμως, είναι να θεωρούμε αυτομάτως ότι αποτελεί έκφραση θρησκευτικής ευλάβειας.

Η δεύτερη εκδοχή είναι απλώς πιο βολική. Και, ομολογουμένως, πολύ πιο εύπεπτη ως είδηση. Αυτό ακριβώς είναι που κάνει την ιστορία ενδιαφέρουσα. Γιατί έτσι το ζώο χάνει και πάλι τη δική του υπόσταση. Δεν είναι πια άλογο. Είναι το άλογο που «προσκύνησε». Η πραγματική του κατάσταση, οι ανάγκες του, το αν είναι καλά ή όχι, περνούν σε δεύτερο πλάνο. Αυτό που έχει σημασία είναι η συμβολική λειτουργία που του αποδίδουμε.

Μια αντίφαση που δύσκολα μπορεί να αγνοηθεί

Η ελληνική κοινωνία έχει επανειλημμένα βρεθεί αντιμέτωπη με εικόνες ιπποειδών που χρησιμοποιούνται μέχρι τα όρια της αντοχής τους και ο τουρισμός έχει αποτελέσει ένα από τα πιο χαρακτηριστικά πεδία αυτής της συζήτησης. Για παράδειγμα, το καλοκαίρι του 2023, στην Κέρκυρα, ένα άλογο που έσερνε τουριστική άμαξα κατέρρευσε και πέθανε στη μέση του δρόμου, σε συνθήκες υψηλών θερμοκρασιών. Το περιστατικό προκάλεσε έντονες αντιδράσεις και καταγγελίες για τη μεταχείρισή του. Η νεκροψία που ακολούθησε δεν διαπίστωσε ίχνη κακοποίησης και απέδωσε τον θάνατο σε παθολογικά αίτια, με πιθανότερο το πνευμονικό εμφύσημα.

Κι όμως, η εικόνα ενός αλόγου που καταρρέει στον δρόμο, ενώ μέχρι εκείνη τη στιγμή χρησιμοποιείται για να μεταφέρει τουρίστες, είναι μια εικόνα που δεν χρειάζεται καμία μεταφυσική ερμηνεία για να είναι συγκλονιστική.

Η ειρωνεία είναι ότι για να αποδώσουμε στα ζώα κάτι που θεωρούμε ανώτερο (την πίστη, την ευλάβεια, την πνευματικότητα) είμαστε πρόθυμοι να τα αντιμετωπίσουμε ως όντα με ιδιαίτερη εσωτερική ζωή. Όταν, όμως, πρόκειται για την καθημερινή τους μεταχείριση, πολύ συχνά επιστρέφουμε σε μια πολύ πιο χρησιμοθηρική αντίληψη. Το άλογο ως μέσο μεταφοράς, ως εργαλείο εργασίας, ως τουριστική ατραξιόν, ως μέρος μιας παράδοσης.

Η αντίφαση δεν αφορά μόνο τη θρησκεία, δεν είμαστε εδώ για να κρίνουμε την πίστη κανενός. Αφορά βαθύτερα τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τη σχέση μας με τα άλλα έμβια όντα. Το ελληνικό θεσμικό πλαίσιο, τουλάχιστον σε επίπεδο διακηρυγμένης αρχής, αναγνωρίζει πλέον την ανάγκη προστασίας της ευζωίας των ζώων και απαγορεύει την κακοποίηση και τη βάναυση μεταχείρισή τους. Ο νόμος 4830/2021 αντιμετωπίζει τα ζώα ως έμβια όντα που αισθάνονται και κινούνται και θέτει ως βασικό κριτήριο την καλή φυσική και ψυχική τους κατάσταση.

Το ζητούμενο, επομένως, δεν είναι να αποδείξουμε ότι ένα άλογο διαθέτει ψυχή με τον τρόπο που την αντιλαμβάνεται ο άνθρωπος. Ούτε να αναζητήσουμε στα ζώα επιβεβαίωση των θρησκευτικών μας πεποιθήσεων. Το ζητούμενο είναι πολύ απλά να δεχτούμε ότι η αξία ενός ζώου δεν εξαρτάται από το αν μπορεί να υπηρετήσει τις δικές μας αφηγήσεις. Ούτε η θρησκευτική αφήγηση ούτε η τουριστική βιομηχανία ούτε κανένας άλλος ανθρώπινος παράγοντας χρειάζονται να αποφασίζουν πότε ένα ζώο αξίζει τον σεβασμό μας.

Επομένως, η πιο ουσιαστική φιλοζωική στάση απέναντι σε αυτή την εικόνα να μην είναι να αποφασίσουμε αν τα άλογα «προσκύνησαν» ή όχι, αλλά να αντιστρέψουμε την ερώτηση. Πριν αναρωτηθούμε αν τα άλογα τίμησαν την Παναγία, μήπως θα έπρεπε να αναρωτηθούμε αν εμείς τιμήσαμε τα άλογα; Αν τα προστατεύσαμε από την εξάντληση. Αν σεβαστήκαμε τα όριά τους. Αν τους εξασφαλίσαμε συνθήκες ευζωίας. Αν τα αντιμετωπίσαμε ως αισθανόμενα πλάσματα και όχι ως μέσα για να μεταφέρουμε ανθρώπους, να αναπαραστήσουμε έθιμα, να διασκεδάσουμε ή να κατασκευάσουμε μια συγκινητική εικόνα.

Αυτό που μπορούμε να γνωρίζουμε, και αυτό που θα έπρεπε να μας ενδιαφέρει πολύ περισσότερο, είναι ότι δεν χρειάζεται να πιστεύουν σε κανέναν Θεό, να αναγνωρίζουν καμία εικόνα και να συμμετέχουν σε κανένα τελετουργικό για να δικαιούνται κάτι που εμείς θεωρούμε αυτονόητο για τον εαυτό μας. Σεβασμό, αξιοπρέπεια και προστασία.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.