Ο ήρωας της εργατικής τάξης δεν πέθανε, απλώς δεν έχει χρόνο να μιλήσει

Πέντε δεκαετίες αφότου τον τραγούδησε ο Λένον, ζει ανάμεσά μας, φορά ακουστικά και δουλεύει υπερωρίες. Ο Τζον Λένον, το 1970, τραγουδούσε «A working class hero is something to be» σε μια εποχή που οι εργάτες ακόμη πίστευαν ότι ο κόσμος μπορούσε να αλλάξει. Η φωνή του ήταν ωμή, χωρίς μελωδίες να απαλύνουν την αλήθεια. Ένας άνθρωπος που έβλεπε τη βιομηχανία, το σχολείο, την κοινωνία ολόκληρη να παράγει όχι ελεύθερους πολίτες, αλλά υπάκουες μονάδες παραγωγής. Πενήντα πέντε χρόνια μετά, το τραγούδι ακούγεται σχεδόν προφητικό. Μόνο που σήμερα, ο ήρωας της εργατικής τάξης δεν τραγουδάει. Σιωπά και κάνει scroll.

Η νέα μορφή της υποταγής

Η παλιά βιομηχανική σκλαβιά ήταν τουλάχιστον ορατή: στο εργοστάσιο, στο ωράριο, στο χτύπημα της κάρτας. Η σημερινή είναι πιο κομψή, πιο σιωπηλή, πιο αποδοτική. Φοράει φόρμες γραφείου ή κρατάει τάμπλετ, δουλεύει από παντού και ποτέ δεν σταματά. Η «ευελιξία» έγινε συνώνυμο της ανασφάλειας, η «ευκαιρία» σημαίνει διαθέσιμος 24 ώρες το εικοσιτετράωρο.

Ο εργαζόμενος του 2025 δεν περιμένει το αφεντικό να του φωνάξει - το κάνει μόνος του. Ρυθμίζει το κινητό του να τον ειδοποιεί για τα emails της δουλειάς, ελέγχει την απόδοσή του με metrics, επιβλέπει τον ίδιο του τον εαυτό. Η επιτήρηση έχει γίνει εσωτερική, και ο πιο αποτελεσματικός δεσμοφύλακας είναι πια ο ίδιος ο φόβος του να «μην είσαι αρκετός». Στο τραγούδι, ο Λένον μιλούσε για τον τρόπο που σε σπάνε από παιδί για να σε κάνουν «κανονικό». Σήμερα δεν χρειάζεται να σε σπάσουν. Το κάνεις μόνος σου, με την ελπίδα ότι κάποια μέρα θα τα καταφέρεις. Κάποια μέρα θα σε ανταμείψουν.

Η υπόσχεση της ατομικής ευθύνης

Η μεγαλύτερη νίκη του συστήματος δεν είναι ότι μας έκανε να δουλεύουμε περισσότερο, αλλά ότι μας έπεισε πως φταίμε εμείς που δεν προχωράμε. Μας δίδαξε πως η φτώχεια είναι προσωπική αποτυχία, πως αν δεν έχεις λεφτά δεν προσπάθησες αρκετά, πως ο μόνος δρόμος είναι να γίνεις «ανταγωνιστικός».

Το τραγούδι του Λένον τελειώνει με ειρωνεία: «If you want to be a hero, well, just follow me». Σήμερα κανείς δεν ακολουθεί κανέναν - εκτός αν μιλάμε για τα social media. Ο καθένας είναι απασχολημένος με το να χτίζει το προσωπικό του brand. Η κοινωνία μάς υποσχέθηκε ότι μπορούμε να γίνουμε ό,τι θέλουμε, αρκεί να προσπαθήσουμε. Αλλά δεν είπε ποτέ τι γίνεται όταν όλοι προσπαθούν για το ίδιο και η κορυφή χωράει ελάχιστους.

Ο ήρωας της εργατικής τάξης μετατράπηκε σε ελεύθερο επαγγελματία με τιμολόγιο. Σε διανομέα που τον χειροκροτούν απ’ το μπαλκόνι στην πανδημία, και μετά του κόβουν το bonus. Σε υπάλληλο call center που ακούει το «είστε πολύτιμος συνεργάτης» λίγο πριν του πουν ότι «τελειώνει το project».

Η επανάσταση έγινε app

Η τεχνολογία, που κάποτε φάνταζε ως εργαλείο απελευθέρωσης, έγινε το πιο αποτελεσματικό εργαλείο ελέγχου. Τα social media υπόσχονται φωνή σε όλους και ταυτόχρονα κάνουν τη φωνή σου αδύναμη μέσα στον θόρυβο. Οι πλατφόρμες υπόσχονται αυτονομία και σου ζητούν να αποδεχθείς όρους και παραχωρήσεις που κανείς δεν διαβάζει. Η «ελευθερία» έγινε επιλογή μεταξύ συνδρομών, η «επανάσταση» έγινε hashtag, ο θυμός έγινε story που σβήνει σε 24 ώρες.

Είναι σαν να μην υπάρχει πλέον «τάξη» με την παραδοσιακή έννοια. Υπάρχει μια διάχυτη μάζα ανθρώπων που παράγουν αξία, χωρίς να καταλαβαίνουν πού πηγαίνει. Ο προγραμματιστής στο coworking space και ο ντελιβεράς της πλατφόρμας δεν μοιάζουν εξωτερικά, αλλά και οι δύο πουλούν τον χρόνο τους σε κάποιον αλγόριθμο. Ο ένας με καλύτερη καρέκλα, ο άλλος με κράνος.

Το νέο όπιο της αυτοβελτίωσης

Ο σύγχρονος εργαζόμενος δεν έχει πλέον ιδεολογία – έχει εφαρμογές mindfulness. Αντί για συλλογικότητα, έχουμε «self-care». Αντί για συνδικάτο, έχουμε coaching. Μας έπεισαν ότι το πρόβλημα είναι η κακή μας διαχείριση χρόνου, όχι το σύστημα που απορροφά τον χρόνο μας. Κι ενώ οι ανισότητες μεγαλώνουν, εμείς ψάχνουμε τρόπους να «βελτιώσουμε την παραγωγικότητά μας».

Ο Λένον τραγουδούσε με θυμό. Σήμερα, ο θυμός έχει αντικατασταθεί από κούραση. Όχι από παραίτηση, αλλά από εξάντληση. Ο άνθρωπος δουλεύει, τρέχει, προσπαθεί να πληρώσει, να προλάβει, να «κάνει το σωστό». Αλλά το σωστό για ποιον; Για μια εταιρεία που τον μετρά σε KPI; Για μια αγορά και μια κυβέρνηση που βαφτίζουν «ανθεκτικότητα» την προσαρμογή στην εκμετάλλευση;

Ο ήρωας χωρίς αφήγηση

Η εργατική τάξη φυσικά και υπάρχει ακόμη, αλλά έχει χάσει τη φωνή της. Δεν έχει πια τραγούδι ούτε σύμβολα ούτε κόμματα που να τη βλέπουν χωρίς marketing slides. Όποιος προσπαθήσει να μιλήσει για τάξη, για συλλογικότητα, για σύγκρουση, χαρακτηρίζεται «ξεπερασμένος». Και όμως, οι ίδιες αλυσίδες παραμένουν. Μόνο που τώρα είναι ασύρματες.

Ο ήρωας της εργατικής τάξης δεν φορά φόρμες και δεν σηκώνει πανό. Φορά ακουστικά με ακύρωση θορύβου και προσπαθεί να συγκεντρωθεί σε ένα ανοιχτό workspace. Δεν τον σπάει το αφεντικό, τον σπάει το άγχος. Δεν τον απολύει κανείς, απλώς τον «αντικαθιστούν» με έναν άλλον που κοστίζει λιγότερο.

Η κοινωνία του έμαθε να είναι ευγενικός, συνεργάσιμος και «resilient». Του είπε πως η αξία του βρίσκεται στο LinkedIn του, και εκείνος το πίστεψε. Μέχρι που συνειδητοποίησε πως το μόνο που τον συνδέει με τους υπόλοιπους είναι η ίδια αίσθηση κόπωσης. Ελευθερία, ή απλώς επιλογές;

Η λέξη «ελευθερία» έχει υποστεί την πιο βίαιη αποδόμηση. Ελεύθερος δεν σημαίνει πια «δεν είμαι δούλος», αλλά «έχω επιλογές πληρωμής». Ο Λένον έλεγε «They keep you doped with religion and sex and TV». Εμείς προσθέσαμε «και data, και streaming, και influencer». Το αποτέλεσμα είναι το ίδιο: υπνωτισμός. Το σύστημα δεν χρειάζεται να σε φοβίσει· του αρκεί να σε διασκεδάσει.

Η ανάγκη για φωνή

Κι όμως, μέσα σε αυτή την αποχαύνωση, κάτι αρχίζει να τρίζει. Η επισφάλεια φτάνει και στα μεσαία στρώματα, το άγχος γίνεται κοινό βίωμα, οι μάσκες της ατομικής ευθύνης πέφτουν. Οι νέοι άνθρωποι μιλούν ξανά για συνθήκες, για δικαιώματα, για ισορροπία ζωής. Δεν τραγουδούν όπως ο Λένον, αλλά φωνάζουν με άλλους τρόπους - μέσα από συλλογικότητες, κινήματα, μικρές αντιστάσεις που δεν χωρούν στα νούμερα της τηλεθέασης.

Ο ήρωας της εργατικής τάξης του σήμερα δεν είναι ρομαντικός, δεν κρατάει σημαίες. Είναι ο άνθρωπος που λέει όχι στην παράνοια της παραγωγικότητας, που αρνείται να θεωρήσει φυσιολογικό να δουλεύει χωρίς ζωή. Και κάθε φορά που κάποιος αρνείται, για μια στιγμή, να αποδεχθεί την «κανονικότητα», ο Λένον κάπου χαμογελάει.

Το τελευταίο ρεφρέν

Ίσως ο «ήρωας της εργατικής τάξης» να μην ήταν ποτέ ένας άνθρωπος, αλλά μια ιδέα: ότι κάποιος, κάπου, δεν θα δεχθεί να τον κάνουν μηχανή. Το τραγούδι του Λένον δεν ζητούσε θαυμασμό· ζητούσε συνείδηση. Κι αν κάτι αξίζει να κρατήσουμε σήμερα, είναι αυτό: η συνείδηση ότι το να μην παραιτείσαι δεν είναι ρομαντισμός. Είναι πράξη αντίστασης. Η εργατική τάξη μπορεί να άλλαξε μορφή, ο ήρωάς της όμως υπάρχει ακόμη. Απλώς, όταν σχολάει έχει μπαταρία 7%, δέκα ειδοποιήσεις στο κινητό και μια σιωπηλή σκέψη στο μυαλό του: πως κάποια μέρα, ίσως, θα θυμηθούμε πάλι να τραγουδάμε.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.