Πώς η κυριαρχία της μετριότητας μας οδηγεί στην παρακμή

Αν ρωτήσεις έναν άνθρωπο στον δρόμο αν η κοινωνία μας εξελίσσεται, η απάντηση θα είναι σχεδόν αυτόματη: «Φυσικά. Κοίτα την τεχνολογία, τις ατελείωτες επιλογές μας, τα "έξυπνα" αυτοκίνητα και κινητά, τα ΑΙ». Έχουμε συνδέσει την εξέλιξη με τη ροή του χρόνου.

Θεωρούμε δεδομένο ότι το σήμερα είναι αναγκαστικά μια καλύτερη, πιο εξελιγμένη έκδοση του χθες.

Είναι όμως έτσι; Ή μήπως, κάπου στην πορεία, μπερδέψαμε την πρόοδο με την ευκολία και τη βελτίωση με τον συμβιβασμό;

Υπάρχει μια σπουδαία αρχή στη ζωή που λέει ότι η πραγματική ωριμότητα φέρνει την αφαίρεση. Ένας άνθρωπος όσο μεγαλώνει αφαιρεί από την πολυπλοκότητα της ζωής του και επιλέγει πιο απλό, ήρεμο τρόπο ζωής. Αυτό το κάνει συνειδητά. Ένας έμπειρος επιστήμονας μπορεί να σου εξηγήσει μια πολύπλοκη θεωρία με τρεις απλές κουβέντες.

Διαβάστε επίσης: Μυστήρια μηνύματα, σύμβολα και θεραπείες: Μεσαιωνικά μυστικά που αποκαλύπτει η Τεχνητή Νοημοσύνη

Ένας κορυφαίος ζωγράφος, όπως ο Πικάσο, χρειάζεται μια μονοκονδυλιά για να σχεδιάσει ένα περιστέρι. Αυτού του είδους η απλότητα όμως δεν κρύβει άγνοια· κρύβει μαστοριά και πείρα, μια βαθιά κατάκτηση της πολυπλοκότητας που αποφασίζεις να αφήσεις πίσω σου για να κρατήσεις την καθαρή ουσία.

Το πρόβλημα με τη σύγχρονη κοινωνία είναι ότι κάνει το ακριβώς αντίθετο. Δεν αφαιρεί από σοφία· αφαιρεί λόγω πνευματικής τεμπελιάς.

Κοιτάξτε γύρω μας. Φτάσαμε σταδιακά από την αρχιτεκτονική δομή της κλασικής μουσικής στη βιομηχανική αναπαραγωγή του εύκολου, τυποποιημένου ήχου — είτε αυτό φοράει τη μάσκα της trap είτε οποιουδήποτε άλλου εμπορικού προϊόντος. Από τη μαστοριά της παλιάς ελληνικής κουζίνας, που έστηνε ολόκληρες τελετουργίες γεύσης γύρω από ένα κυριακάτικο τραπέζι με σιγομαγειρεμένο κοκκινιστό, πίτες με φύλλο ανοιγμένο στο χέρι και μια μοσχομυριστή, σπιτική καρυδόπιτα, περάσαμε στις κοτομπουκιές μέσα σε σάντουιτς, πνιγμένες σε εκατό αλοιφές που δεν απογειώνουν τη γεύση· την αλλοιώνουν. Και το πιο οδυνηρό από όλα... από τον ασύλληπτο πλούτο της ελληνικής γλώσσας, καταλήξαμε στην κακοποίηση του σήμερα.

Ειδικά στη γλώσσα, το έγκλημα είναι διαρκείας - όχι επειδή αλλάξαμε απλώς ένα σύστημα γραφής, αλλά επειδή συνηθίσαμε να βολευόμαστε με την προχειρότητα, την ταχύτητα και την ευκολία. Φτάσαμε να έχουμε στα χέρια μας πανέξυπνα κινητά με αυτόματο έλεγχο ορθογραφίας και να γράφουμε απελπιστικά ανορθόγραφα. Ή ακόμα χειρότερα, να σακατεύουμε τις λέξεις με λατινικούς χαρακτήρες, με greeklish, μόνο και μόνο επειδή βαριόμαστε να πατήσουμε ένα κουμπί για να γυρίσουμε το πληκτρολόγιο στα ελληνικά.

Ένα μόνιμο, εθνικό «δε βαριέσαι» έχει σκεπάσει τα πάντα. Και το πιο εξοργιστικό; Κανείς πλέον δεν δίνει σημασία. Το προσπερνάμε σαν κάτι φυσιολογικό. Κάποτε, οι άνθρωποι χρησιμοποιούσαν σημεία στίξης, τόνους και πνεύματα όχι από γραφειοκρατική διαστροφή, αλλά επειδή είχαν «πιάσει» με το αυτί τους τις λεπτές δονήσεις του λόγου.

Ήξεραν ότι το «καλό» (το επίθετο) και το «καλώ» (το ρήμα που εμπεριέχει ενέργεια και διάρκεια) δεν έχουν τον ίδιο ήχο στο αυτί... την ίδια ψυχή. Ακόμη κι αν οι παλιές φωνητικές διακρίσεις δεν επιβιώνουν όλες αυτούσιες στη σημερινή κοινή προφορά, το πολυτονικό διατηρούσε πάνω στο σώμα της λέξης τη μνήμη τους. Δεν ήταν μουτζούρα. Ήταν παρτιτούρα. Κι όμως, ήρθε η μετριότητα των τελευταίων δεκαετιών, τα βάφτισε όλα αυτά «περιττό φόρτο» και τα κατήργησε.

Αυτό που κάναμε στη γλώσσα, και κατ' επέκταση στην παιδεία μας, είναι σαν να πήραμε ένα μουσικό έργο του Μπετόβεν και να αφαιρέσαμε όλες τις υφέσεις και τις διέσεις. Αν το παίξεις στο πιάνο, το αυτί θα αναγνωρίσει τη μελωδία. Όμως το συναίσθημα, το σκοτάδι, το φως και η ψυχή του έργου έχουν χαθεί για πάντα. Έχει γίνει επίπεδο, τετράγωνο, στεγνό.

Όταν ένα εκπαιδευτικό σύστημα —ή μια κοινωνία ολόκληρη— αποφασίζει να χαμηλώσει τον πήχη για να χωράνε όλοι χωρίς προσπάθεια, δεν κάνει «εκδημοκρατισμό της γνώσης».

Κάνει οπισθοδρόμηση. Γιατί όταν αφήνεις την κρίση στους μέτριους, αντί για βελτίωση, δηλαδή για πραγματική εξέλιξη, καταλήγεις σε οπισθοδρόμηση. Και όταν αυτό γίνεται αναγωγή στο εκπαιδευτικό σύστημα, δεν μένει θεωρία· γίνεται μηχανισμός παραγωγής αδαών και ανάλογα με το πεδίο τους, επικίνδυνων ανθρώπων. Σιγά-σιγά δημιουργείς δασκάλους χειρότερους, που βγάζουν χειρότερους μαθητές, που με τη σειρά τους γίνονται χειρότεροι δάσκαλοι για να συνεχιστεί η πορεία της υποβάθμισης.

Η πολυπλοκότητα (στα μαθηματικά, στη γλώσσα, στη σκέψη) είναι η γυμναστική του μυαλού μας. Αν την αφαιρέσεις, ο εγκέφαλος ατροφεί. Δημιουργείς σταδιακά ανθρώπους ημιμαθείς, που δεν ξέρουν ότι... δεν ξέρουν. Και ο ημιμαθής είναι ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος, σε όποιο πεδίο κι αν δραστηριοποιηθεί — είτε είναι γιατρός, είτε μηχανικός, είτε δάσκαλος.

Αν ένας μέτριος μηχανικός αυτοκινήτων αρχίσει να ξηλώνει καλώδια, αισθητήρες και άλλα εξαρτήματα από ένα σύγχρονο όχημα επειδή του φαίνονται πολύπλοκα και δεν τα καταλαβαίνει εύκολα, κανείς μας δεν θα δεχόταν να καθίσει στο τιμόνι. Ξέρουμε ότι θα βάλουμε σε κίνδυνο τη ζωή μας. Γιατί λοιπόν δεχόμαστε να οδηγούμε μια κοινωνία όπου οι μέτριοι ξηλώνουν τις δομές της παιδείας, της τέχνης και του πολιτισμού μας με την πρόφαση ότι έτσι γίνεται πιο «εύκολη»;

Η αληθινή εξέλιξη απαιτεί υψηλή απαίτηση, όχι μετριότητα. Όταν η αφαίρεση γίνεται για να πουληθεί" ένα προϊόν πιο εύκολα στις μάζες, δεν είναι πρόοδος. Είναι ο εκφυλισμός της ψυχής ενός πολιτισμού.

Πριν από είκοσι χρόνια, η ταινία «Idiocracy» περιέγραφε με ακραίο, κωμικό τρόπο ένα μέλλον όπου η ανθρωπότητα είχε αποβλακωθεί πλήρως από την ευκολία
και την έλλειψη κάθε πνευματικής προσπάθειας.

Τότε γελούσαμε. Σήμερα, αν κοιτάξουμε γύρω μας με ειλικρίνεια, συνειδητοποιούμε ότι αυτή η ταινία κινδυνεύει να αποδειχθεί η πιο τρομακτική προφητεία του αιώνα μας. Καιρός είναι να σταματήσουμε να γοητευόμαστε από την «ευκολία» του σήμερα και να ξαναβρούμε την ομορφιά της προσπάθειας. Διαφορετικά, το μέλλον μας δεν θα είναι απλώς απλοποιημένο· θα είναι ακρωτηριασμένο.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.