«Cojones» και «αντρίκεια καλάθια»: Σεξιστικές φράσεις που επιβιώνουν ακόμα στον αθλητικό λόγο

Ο αθλητισμός ιστορικά αρέσκεται να (αυτο)παρουσιάζεται ως ένας χώρος ισότητας. Ένας χώρος ουδέτερος, σαν μια αρένα δηλαδή όπου το φύλο, η κοινωνική θέση και τα στερεότυπα μένουν... έξω από τις τέσσερις γραμμές. Εντούτοις, η γλώσσα που κυριαρχεί γύρω από τα αθλητικά γεγονότα αποκαλύπτει ακριβώς το αντίθετο. Από τα παρωχημένα δημοσιογραφικά κλισέ των 80s και των 90s, μέχρι τα συνθήματα στις εξέδρες των ελληνικών (κι όχι μόνο) γηπέδων, ο λόγος του αθλητισμού είναι συχνά και τελείως απροκάλυπτα σεξιστικός.

Όταν ένα καλάθι στο μπάσκετ χαρακτηρίζεται «αντρικό» λόγω του βαθμού δυσκολίας του ή μια κακή ήττα στο ποδόσφαιρο αποδίδεται στο ότι οι παίκτες μια ομάδας «έπαιξαν σαν γκόμενες», δεν πρόκειται για αθώες υπερβολές του προφορικού λόγου. Πρόκειται για μηχανισμούς νοηματοδότησης που τοποθετούν το «ανδρικό» ως συνώνυμο της δύναμης, της αντοχής, των υψηλών αγωνιστικών «οκτανίων» και της αποφασιστικότητας, ενώ συγχρόνως μετατρέπουν το «γυναικείο» σε σημείο αναφοράς της αδυναμίας και της ανεπάρκειας. Το φύλο χρησιμοποιείται ως μέτρο αξιολόγησης κι ως εκ τούτου, ο σεξισμός δεν εμφανίζεται ως εξαίρεση, αλλά ως καθημερινή κι εντελώς φυσιολογική (;) γλωσσική πρακτική.

Σαφέστατα, η -με την πάροδο των ετών- κανονικοποίηση αυτών των εκφράσεων δεν πλήττει μόνο τις γυναίκες αθλήτριες ή τις επαγγελματίες του χώρου. Διαμορφώνει ένα συνολικό πλαίσιο στο οποίο ο αθλητισμός ορίζεται ως κατ εξοχήν ανδρική υπόθεση και κάθε διαφορετική παρουσία αντιμετωπίζεται ως εξαίρεση ή «ειδική περίπτωση». Όσο αυτές οι φράσεις επαναλαμβάνονται χωρίς αμφισβήτηση, τόσο ο σεξισμός παύει να μοιάζει με πρόβλημα και μετατρέπεται σε... κοινή λογική. Και ακριβώς σε αυτή τη φαινομενική αθωότητα βρίσκεται η μεγαλύτερη δύναμή του. Στις εκφράσεις δηλαδή που επαναλαμβάνονται τόσο συχνά, ώστε να μοιάζουν (πια) αυτονόητες.

Το «αντρικό καλάθι»

Συχνή φράση στο μπάσκετ. Χρησιμοποιείται για να περιγράψει ένα καλάθι με έντονη σωματική επαφή ή ψυχική αντοχή. Όμως, αντί να κατονομάζει αυτά τα στοιχεία, τα αποδίδει στο φύλο, μετατρέποντας το ανδρικό σώμα σε μέτρο αξιολόγησης του αγωνιστικού επιτεύγματος. Με απλά λόγια, το «δύσκολο» καλάθι ορίζεται έμμεσα ως κάτι ανδρικό, αποκλείοντας τις γυναίκες από την ίδια ποιότητα παιχνιδιού.

«Είναι όμορφη, πέρα από καλή αθλήτρια»

Ποιος δεν το έχει ακούσει; Η φράση είναι σεξιστική γιατί μετατοπίζει την προσοχή από την αθλητική ικανότητα στην εμφάνιση, υπονοώντας ότι η αξία της αθλήτριας δεν είναι αρκετή από μόνη της χωρίς να συνοδεύεται από εξωτερικά χαρακτηριστικά. Επιβραβεύουμε μια αθλήτρια όχι για τις δεξιότητες της, αλλά για την ελκυστικότητα της, λες κι ο αθλητικός χώρος είναι... καλλιστεία.

«Δεν έχει τα... καρύδια να σφυρίξει»

Η νούμερο ένα φράση που αμφισβητεί την ικανότητα μιας διαιτήτριας. Σύμφωνα με αυτήν, οι γυναίκες δεν έχουν το θάρρος ή την αποφασιστικότητα που απαιτείται για να διευθύνουν έναν αγώνα. Αντί να αξιολογείται η επαγγελματική της επάρκεια, η κρίση βασίζεται σε στερεότυπα που συνδέουν τη σωματική δύναμη και την αυστηρότητα με το ανδρικό φύλο.

«Αν και είναι κοπέλα, έχει καλή τεχνική»

Λες κι είναι κάτι τόσο αναπάντεχο μια γυναίκα να ξέρει καλό ποδόσφαιρο ή μπάσκετ ή οτιδήποτε άλλο. Στην πραγματικότητα, η φράση χρησιμοποιείται για να επαινέσει μια γυναίκα αθλήτρια, αλλά προφανώς με λανθασμένο τρόπο, αφού πριν απ' οτιδήποτε άλλο ενισχύει στερεότυπα που παρουσιάζουν τις γυναίκες ως λιγότερο ικανές ή «φυσικά» ακατάλληλες για τον αθλητισμό.  

«Ίσα που τον ακούμπησε κι έπεσε κάτω σαν είναι κοριτσάκι»

Το ακούμε συχνά σε καφενειακούς σχολιασμούς ποδοσφαιρικών αγώνων ανδρών, αν ένας παίκτης πέσει με ευκολία στο έδαφος. Η φράση χρησιμοποιεί το «κορίτσι» ως συνώνυμο της αδυναμίας, παρουσιάζοντας τη σωματική επάρκεια των γυναικών ως κάτι ανέφικτο.

«Θέλει cojones»

Δεν μας έφτανε η ελληνική βερσιόν, εισαγάγαμε και την ισπανική στη σεξιστική ρητορική των σπορ. Το θάρρος και το θράσος που απαιτεί μια συνήθως ριψοκίνδυνη απόφαση μέσα στο γήπεδο, ταυτίζεται με τα ανδρικά γεννητικά όργανα κι έτσι αυτά τα ποιοτικά χαρακτηριστικά ορίζονται έμφυλα, αποκλείοντας όσους δεν ανήκουν στο ανδρικό πρότυπο. 

«Γυναικείο μυαλό, τι να καταλάβει από μπάλα;»

Δεν έχει σημασία αν μια γυναίκα βλέπει μπάλα από μωρό και τέλος πάντων συνδυάζει γνώση κι εμπειρία για το άθλημα. Η παραπάνω φράση νομιμοποιεί την υποτίμηση της άποψης των γυναικών σε έναν αθλητικό διάλογο, αποδίδοντας τους μειωμένη κατανόηση του αθλήματος. Από πότε η νοητική ικανότητα καθορίζεται έμφυλα;

«Με 55 πόντους δεν κερδίζεις ούτε σε γυναικείο αγώνα»

Αναφέρεται σε μια κακή βραδιά μιας μπασκετικής ομάδας στο σκοράρισμα, όμως όχι τόσο αθώα. Το γυναικείο άθλημα παρουσιάζεται ως κατώτερης ποιότητας ή έντασης, ανεξάρτητα από το πραγματικό επίπεδο. Το χειρότερο όμως είναι ότι διατηρείται η ιδέα ότι υπάρχει «κανονικός» αθλητισμός και ένας δεύτερης κατηγορίας.

Ο διαχωρισμός «κανονικού» και «γυναικείου»

Είναι γεγονός πως ο διαχωρισμός ανάμεσα στον «κανονικό» και τον «γυναικείο» αθλητισμό δεν εκφράζεται πάντοτε ρητά, αντ' αυτού λειτουργεί υπόγεια μέσα από τη γλώσσα. Όταν λέμε απλώς «ποδόσφαιρο», «μπάσκετ» ή «αγώνας» και εννοούμε αυτονόητα το ανδρικό, ενώ προσθέτουμε προσδιορισμό μόνο όταν πρόκειται για γυναίκες, το ανδρικό φέρεται να είναι το πρότυπο, το «κυρίως», ενώ το γυναικείο μοιάζει ως απόκλιση. Έτσι, η ανδρική συμμετοχή γίνεται αυτομάτως ο κανόνας και η γυναικεία η εξαίρεση που χρειάζεται... διευκρίνιση.

Αυτός ο γλωσσικός μηχανισμός στην πραγματικότητα υποβαθμίζει συμβολικά τον γυναικείο αθλητισμό, τοποθετώντας τον σε μια δεύτερη κατηγορία. Τον καθιστά στις συνειδήσεις ως λιγότερο θεαματικό, λιγότερο σοβαρό, λιγότερο «πραγματικό». Όταν ακούμε φράσεις όπως «αυτό είναι για το γυναικείο» ή «μην τα συγκρίνουμε, άλλο το κανονικό», η υποτίμηση δεν αφορά μια συγκεκριμένη ομάδα ή απόδοση, αλλά ολόκληρη την ιδέα ότι οι γυναίκες μπορούν να παράγουν ισότιμο αθλητικό θέαμα.

Ο διαχωρισμός αυτός συνιστά ένα βαθύτερο πρόβλημα καθώς επηρεάζει τα πάντα: από την κάλυψη των ΜΜΕ και τη χρηματοδότηση, μέχρι το πώς αντιλαμβάνονται τα ίδια τα παιδιά ποιος «δικαιούται» να ονειρεύεται μια αθλητική πορεία. Όσο ο ανδρικός αθλητισμός παραμένει το αόρατο μέτρο σύγκρισης και ο γυναικείος το... παράρτημα, η ανισότητα δεν χρειάζεται να δηλωθεί. Είναι ήδη ενσωματωμένη στη γλώσσα.

Γιατί είναι λάθος όταν λέμε «γυναικείο ποδόσφαιρο»

Για να είμαστε ακριβείς, δεν είναι λάθος, αλλά είναι προβληματικό. Κι όχι επειδή η κατηγοριοποίηση φύλου δεν έχει λόγο ύπαρξης, αλλά επειδή αυτή δεν εφαρμόζεται συμμετρικά και δημιουργεί ιεραρχικά στάνταρ. 

Πρώτα πρώτα, θα μπορούσαμε να λέμε «γυναικείο ποδόσφαιρο», αν αντίστοιχα λέγαμε με την ίδια ακριβώς συχνότητα και «ανδρικό ποδόσφαιρο». Η χρήση του προσδιορισμού θα ήταν πιο δίκαιη αν κατονομάζαμε και τα δύο με τον ίδιο τρόπο. Αλλά ας είμαστε σοβαροί, κανείς δεν λέει κι ούτε θα πει «θα 'ρθεις να δούμε ανδρικό ποδόσφαιρο;».

Έπειτα, το ζήτημα είναι καθαρά ιεραρχικό:  όταν λέμε απλώς «ποδόσφαιρο», σχεδόν πάντα εννοούμε το ανδρικό. Το «γυναικείο» έρχεται ως... επεξήγηση. Μ' αυτόν τον τρόπο, το ανδρικό γίνεται το αυτονόητο, ενώ το γυναικείο εκείνο που χρήζει ειδικής σήμανσης.  Θεωρητικά, οι όροι «ανδρικό» και «γυναικείο» θα έπρεπε να λειτουργούν ισότιμα. Ωστόσο μόνο το δεύτερο «σημαδεύεται». Το γεγονός αυτό σαφώς κι υποδηλώνει ιεραρχική επιλογή: το ανδρικό μένει αόρατο γιατί θεωρείται ανώτερο.

Τέλος, θέλοντας και μη, το φύλο μετατρέπεται σε κριτήριο αξίας. Με τη χροιά που του δίνουμε, το «γυναικείο ποδόσφαιρο» ακούγεται συχνά ως προειδοποίηση του ότι «θα παρακολουθήσετε κάτι με λιγότερο θέαμα, άρα να έχετε λιγότερες απαιτήσεις». Ως αποτέλεσμα, το φύλο λειτουργεί ως ένα φίλτρο προσδοκιών κι η απόδοση των αθλητριών κρίνεται εκ των προτέρων.

Συνοψίζοντας, ίσως το ουσιαστικό ερώτημα να μην είναι ποιες λέξεις χρησιμοποιούνται στα γήπεδα, αλλά γιατί συνεχίζουν να ακούγονται τόσο οικείες στ' αυτιά των περισσοτέρων. 

Ο αθλητισμός λειτουργούσε, λειτουργεί και θα εξακολουθήσει να λειτουργεί ως μικρογραφία της κοινωνίας: ό,τι θεωρούμε αυτονόητο μέσα σε αυτόν, το έχουμε ήδη αποδεχτεί και έξω από τις τέσσερις γραμμές. 

Αν οι έμφυλες ιεραρχίες επιβιώνουν ανά τα χρόνια στη γλώσσα του παιχνιδιού, είναι γιατί επιβιώνουν και στον τρόπο που σκεφτόμαστε τη δύναμη, την αξία και την εξουσία. Η αμφισβήτηση αυτής της γλώσσας δεν αφορά μόνο τον αθλητισμό, αφορά το είδος της κοινωνίας που συνεχίζουμε να αναπαράγουμε. Και αν πραγματικά είμαστε διατεθειμένοι να το επανεξετάσουμε...

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.