«Η τέχνη είναι καλή, εάν είναι ειλικρινής ο καλλιτέχνης» - Ένα απόγευμα στο ατελιέ της Μαριάννας

H τέχνη είναι τρόπος έκφρασης, σκέψης, θέασης του κόσμου. Μας ακολουθεί παντού, έχει να κάνει με την αισθητική μας, με τον τρόπο που σκεφτόμαστε. Η τέχνη είναι τα πάντα. Δεν είναι μόνο ο τρόπος που ζωγραφίζεις, η μεγαλύτερη τέχνη είναι το ζειν – ο τρόπος που επιλέγουμε να ζούμε, πως φροντίζουμε τον εαυτό μας, τι αφήνουμε στους γύρω μας φεύγοντας αισθητικά και ενεργειακά. Αυτά είναι τέχνη. Είναι ένας τρόπος να ζεις.

(Φωτογραφίες: Τζίνα Σκανδάμη)

Η Μαριάννα Κατσουλίδη είναι 45 ετών και είναι ζωγράφος-εικαστικός, εικαστική ψυχοθεραπεύτρια και σύμβουλος ψυχικής υγείας. Γεννήθηκε στην Αθήνα. Σπούδασε ζωγραφική στην σχολή Καλών Τεχνών στην Αθήνα μέχρι το 2005, ενώ στη συνέχεια έκανε το Μεταπτυχιακό Εικαστικών Τεχνών της ίδιας σχολής.

Η ίδια, μας υποδέχτηκε στο ατελιέ της και μίλησε για τη δική της τέχνη, τις επιρροές και τα σκοτάδια της, για το πως ήρθε στη ζωή της η εικαστική ψυχοθεραπεία, ως ανάγκη λύτρωσης, αναζήτησης του εαυτού, ως προσπάθεια πλήρους απελευθέρωσης, ψάχνοντας ασυνείδητα κομμάτια μας και μετουσιώνοντάς τα σε κάτι χειροπιαστό. Η ιστορία της όπως την αφηγήθηκε στο Reader:

«Επειδή προέρχομαι από μια εικαστική οικογένεια, ο πατέρας μου είναι ζωγράφος-χαράκτης, η μητέρα μου γραφίστας, ήταν κάτι που για μένα βγήκε πολύ φυσικά. Τα απογεύματα πήγαινα στο εργαστήριο του πατέρα μου και ερχόμουν σε επαφή με όλα αυτά τα υλικά, τον βοηθούσα, πηγαίναμε σε γκαλερί και εγκαίνια εκθέσεων άλλων καλλιτεχνών, και αυτή ήταν η καθημερινότητα».

«Παρόλα αυτά, οι περισσότεροι με απέτρεπαν να ακολουθήσω αυτό το δρόμο. Η φράση που άκουγα από τον περίγυρο, ήταν ότι θα είμαι στη σκιά του πατέρα μου ή θα με συγκρίνουν μαζί του. Οι γονείς μου ήταν ουδέτεροι, αλλά όταν είδαν ότι έχω ταλέντο, μου είπαν να το κάνω. 

Στην πορεία αποδείχθηκε ότι ήταν όντως δύσκολο καθώς έπρεπε να αποδεικνύω πως αξίζω, όχι λόγω μπαμπά, αν και ποτέ δεν ένιωσα σύγκριση καθώς ούτε οι δουλειές μας μοιάζουν, ούτε μας μπερδεύουν, ίσα – ίσα πάντα βοηθούσε ο ένας τον άλλον και μοιραζόμασταν τους προβληματισμούς μας. Διάλεξα όμως έναν διαφορετικό δρόμο αφού, ο πατέρας μου, πέρα από τη ζωγραφική ασχολούταν με τη χαρακτική, τις γραφικές τέχνες και τις γραμματοσειρές, ενώ εγώ πήγα στο ψυχοθεραπευτικό κομμάτι της τέχνης και εκεί νιώθω πως "ανήκω" αληθινά».

«Όταν τελείωσα την Καλών Τεχνών, ξεκίνησα αμέσως να διδάσκω σχέδιο και χρώμα σε ενήλικους και εφήβους. Μέσω της διδασκαλίας, αντιλήφθηκα πώς λειτουργεί το εικαστικό και σε άλλους ανθρώπους πέρα από εμένα. Έβλεπα τη βελτίωση και την απελευθέρωση μέσα από την εικαστική έκφραση που βοηθούσε πολύ. Οπότε θέλησα να το μάθω από την ψυχοθεραπευτική σκοπιά, να συνεχίσω τις σπουδές μου στο ψυχοθεραπευτικό κομμάτι όπου η τέχνη χρησιμοποιείται ως μέσο πλέον και όχι ως αυτοσκοπός.

Αυτό που έμαθα από τον πατέρα μου, είναι πως αν θέλεις να είσαι ελεύθερος στην τέχνη σου, καλό είναι να έχεις εισόδημα από αλλού, έτσι ώστε να μπορείς να πειραματιστείς και να κάνεις τα πράγματα όπως τα θέλεις».

«Ζωγραφίζω σαν να μην πρόκειται να το δει κανείς»

«Μπορεί να με εμπνεύσει το οτιδήποτε - με έχουν εμπνεύσει βιβλία ή φράσεις σε μια ταινία, αναμνήσεις της παιδικής μου ηλικίας, αντικείμενα, παιχνίδια, πράγματα που μιλούν μια γλώσσα πανανθρώπινη.

Αν πουλάς έργα, μπορεί να πέσεις σε μεγαλύτερη παγίδα, επειδή το κοινό απαιτεί από εσένα κάτι συγκεκριμένο. Έχουν πουληθεί αρκετά έργα μου, όμως επειδή αυτό δεν είναι κάτι από το οποίο ζούσα, δεν καταπιέστηκα να συνεχίσω κάτι που δεν με ενδιαφέρει. Βιοποριζόμουν κυρίως από τη διδασκαλία και ασχολιόμουν με εικαστικά ενδύματα και με την διακόσμηση εσωτερικών χώρων. Στην Ελλάδα είναι λίγοι οι καλλιτέχνες που έχουν καταφέρει να ζουν μόνο από την τέχνη τους και οι περισσότεροι απ' αυτούς, έχουν συνεργασίες με γκαλερί του εξωτερικού, οπότε κινούνται έξω κατά βάση».

«Υπάρχουν στιγμές που έχω μπλοκάρει εικαστικά από απογοήτευση ή από κούραση. Τελικά σκέφτομαι ότι θα κάνω αυτό που με κάνει χαρούμενη, γιατί είναι ένας τρόπος να εκφραστώ χωρίς να ενοχλώ κανέναν, οπότε ξεμπλοκάρω. Ζωγραφίζω σαν να μην πρόκειται να το δει κανείς. Δεν σκέφτομαι το κοινό ή τι αρέσει στον καθένα -από γκαλερίστες, μέχρι συλλέκτες και γνωστούς – προσπαθώ να είμαι ειλικρινής σε αυτό που αφορά εμένα. Προφανώς δεν γίνεται να αρέσει σε όλους».

«Αντίστοιχα, διαχωρίζω όσα μου αρέσει να βλέπω και όσα μου αρέσει να κάνω. Έχουμε πολλούς αξιόλογους καλλιτέχνες στην Ελλάδα που κάνουν πολύ διαφορετικά πράγματα - από φωτογραφικό ρεαλισμό, μέχρι τελείως μίνιμαλ έργα, video art κλπ. Η καλή τέχνη γίνεται όταν ο καλλιτέχνης είναι είναι ειλικρινής και αληθινός».

«Στην τέχνη μου έχω βγάλει τα σκοτάδια μου. Παλιότερα είχα κάνει πολύ dark έργα, όμως μετά δεν είχα αυτή την ανάγκη, οπότε κάπως το μετουσίωνα και πιο συμβολικά. Δεν θεωρώ ότι η τέχνη πρέπει να είναι πάντα αυτό, είναι passe να κάνουμε τέχνη μόνο μέσα από την τρομερή δυστυχία. Ακόμα και το σκοτάδι, όταν το φέρεις στο φως, δεν είναι πια σκοτάδι. Και η χαρά είναι κινητήριος δύναμη για τη δημιουργικότητα. Δεν είναι ανάγκη να είναι όλα ζοφερά. Έχω περάσει από αυτό, αλλά έχει αλλάξει ο τρόπος αντίληψής μου πια».

«Θα χαρακτήριζα την τέχνη μου ως εξπρεσιονισμό με συμβολικά στοιχεία, έμφαση στο σχέδιο, με «κυβιστικές» γραφές και στοιχεία γκράφιτι. Είναι προσωπικό ιδίωμα αλλά δεν μπορώ να το κατατάξω κάπου αλλού. Υπάρχουν καλλιτέχνες που αγαπώ. Από παιδί μου άρεσε πολύ ο Matisse, ο Chagall, ο Gauguin, αργότερα ο Banksy, η Niki de Saint Phalle , ο Koons, και από έλληνες ο Παρθένης, ο Τσαρούχης, ο Ακριθάκης κ.ά». 

«Η εικαστική ψυχοθεραπεία δημιουργεί εικόνες βαθύτερες από το λόγο»

«Έκανα ψυχοθεραπεία από τα 22, εξαιτίας κάποιων προσωπικών θεμάτων που ήθελα να δουλέψω. Ήταν μια διαδικασία που μου άρεσε πολύ και αντιλήφθηκα πως η αυτογνωσία είναι πολύ δυνατό όπλο. Για εμένα, μπορεί να επιτευχθεί μόνο μέσα από αυτό το δρόμο, γιατί, όσο και να διαβάσεις μόνος σου, δεν είναι το ίδιο με το καθρέφτισμα που γίνεται με την ψυχοθεραπεία. Έβλεπα ότι η δουλειά μου ως εικαστικός, με πολύ συμβολικό τρόπο, είχε να κάνει με αυτά που διαπραγματευόμουν στη ζωή μου και μάλιστα, τις περισσότερες φορές προηγούταν της ζωής μου».

«Κάπως έτσι, έκανα μεταπτυχιακό στην εικαστική ψυχοθεραπεία, που ήταν μεγάλη μετάβαση. Η εικαστική ψυχοθεραπεία είναι μια αναγνωρισμένη μορφή ψυχοθεραπείας που, πέρα από το λεκτικό κομμάτι, χρησιμοποιεί τις εικαστικές δημιουργίες και η συνεδρία χωρίζεται σε τρία μέρη - λεκτικό, εικαστικό και λεκτικό σε σχέση με το δημιούργημα του θεραπευόμενου.

Έχουμε ένα μπουφέ υλικών από τον οποίο ο θεραπευόμενος διαλέγει ό,τι θέλει και προσπαθεί να αποτυπώσει το συναίσθημά του με βάση όσα φέρνει στη συνεδρία και τον απασχολούν, με ένα τρόπο πιο ελεύθερο και συμβολικό. Το εικαστικό αποτύπωμα -που μπορεί να είναι από ζωγραφική, μέχρι ένα μικρό γλυπτό από πηλό ή πλαστελίνη- είναι μεγάλος βοηθός, ένας τρίτος πόλος εκτός θεραπευτή και θεραπευόμενου. 

Ως θεραπευτές προσπαθούμε να καθοδηγήσουμε τον άνθρωπο να μιλήσει για το δημιούργημά του, να νοηματοδοτήσουμε αυτό που συνέβη στη συνεδρία και να αποτελέσει ερέθισμα για περαιτέρω εμβάθυνση. Βλέπουμε αν το δημιούργημά του φέρνει πληροφορίες που συμφωνούν ή διαφωνούν με αυτά που ειπώθηκαν ή αν τα εμπλουτίζει με κάποιο τρόπο.

Η εικόνα, εξάλλου, πάντα προηγείται του λόγου. Από παιδιά πρώτα σκεφτόμαστε με εικόνες, ονειρευόμαστε με εικόνες, κάνουμε εικόνες στο μυαλό. Οπότε η εικόνα είναι πιο βαθιά από τον λόγο και ασυνείδητα -όπως πχ χρησιμοποιεί η ψυχανάλυση το όνειρο- φέρνει στην επιφάνεια συναισθήματα και σκέψεις που ο άνθρωπος δεν γνωρίζει για τον εαυτό του ή έχει απωθήσει».

«Είναι ωραία διαδικασία, γιατί υπάρχει και κάτι χειροπιαστό το οποίο βοηθά πολύ. Ισορροπεί τη λογική με το συναίσθημα, ακουμπά ένα κομμάτι μας πιο βαθύ, πιο παιδικό, πιο αθώο. Επίσης ο άνθρωπος μπορεί να επανέλθει στο δημιούργημά του στις επόμενες συνεδρίες να το αλλάξει ή να το καταστρέψει και αυτό είναι πολύ ανακουφιστικό και λειτουργεί συμβολικά».

«Δεν μπορείς να ελέγξεις τις πληροφορίες που φέρνει μια εικόνα»

«Στην Ελλάδα δεν είμαστε εξοικειωμένοι με την εικαστική ψυχοθεραπεία. Υπάρχει μεγάλο ταμπού στη δική μου τη γενιά και τους παλιότερους, αλλά στους νεότερους είναι πιο εύκολο να αναζητήσει κανείς βοήθεια χωρίς να θεωρηθεί "τρελός" ή "δειλός" ή να μπει μια υποτιμητική ταμπέλα από τον περίγυρό του.

Ωστόσο, η εικαστική ψυχοθεραπεία χρησιμοποιείται στην Αμερική σχεδόν από το 1940 και πρώτοι οι ψυχίατροι τη χρησιμοποίησαν και την ενέταξαν στα προγράμματα των ιδρυμάτων. Άνθρωποι με δυσκολία στο λόγο, όπως τα παιδιά, οι ηλικιωμένοι, όσοι δεν μπορούν να εκφραστούν λεκτικά λόγω άλλων θεμάτων, ή έχουν νοητική στέρηση και αυτισμό, βοηθιούνται πολύ από το εικαστικό.

Υπάρχουν άνθρωποι σε ψυχιατρικά ιδρύματα που δεν έχουν καταφέρει ποτέ να μιλήσουν και όλη τους η επικοινωνία γίνεται μόνο μέσω εικόνων. Όπως τα παιδάκια εκφράζονται μέσα από τις ζωγραφιές τους, έτσι και εμείς οι ενήλικες κρύβουμε μέσα μας ένα παιδί που θέλει να πει, να δείξει αλλά δεν ξέρει πώς».

«Πολλοί θεραπευόμενοι σκέφτονται ότι πρέπει να ξέρουν να ζωγραφίσουν και να είναι κάτι ωραίο, ή φοβούνται πώς θα τους κρίνουμε, όμως δεν είναι αυτός ο σκοπός. Υπάρχει η Τέχνη που κάνει ο καλλιτέχνης, η τέχνη που διδάσκεται σε παιδιά που θέλουν να σπουδάσουν Καλών Τεχνών ή Αρχιτεκτονική, η τέχνη που κάνουν οι άνθρωποι για χόμπι, αλλά και η Εικαστική Ψυχοθεραπεία, όπου εκεί δεν είναι ζητούμενο το όμορφο και άρτιο αποτέλεσμα, το μόνο που μας ενδιαφέρει η πληροφορία που φέρνει για εμάς η εικόνα και φυσικά η ανακούφιση που νιώθει ο άνθρωπος μετά τη δημιουργία και νοηματοδότηση της.

Εμείς είμαστε σε συνεχή ψυχοθεραπεία κατά τη διάρκεια της εκπαίδευσης. Προσωπικά, μαγεύτηκα βλέποντας τις πληροφορίες που έφερνε μια εικόνα. Δεν μπορείς να τις ελέγξεις. Έχουν δική τους ζωή. Ακόμα και το λάθος που θα γίνει, κάτι έχει να πει.

Μέχρι στιγμής στη δουλειά μου αλλά και στη ζωή μου έχω κάνει αυτά που ήθελα, με πολύ κόπο αρκετές φορές. Ένα όνειρό μου θα ήταν να έχω πιο μεγάλη έκθεση στο εξωτερικό, να μπορέσω να δείξω τη δουλειά μου σε άλλες χώρες και να δω εκεί την ανταπόκριση. Ίσως στο μέλλον να το πραγματοποιήσω. Επίσης θέλω να γίνει ευρύτερα γνωστή η Εικαστική Ψυχοθεραπεία στη χώρα μας και να αγαπηθεί από τον κόσμο, γιατί πραγματικά έχει πολλά να προσφέρει».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.