Η «αόρατη» πληγή του πολέμου στο Ιράν: Πώς το πετρέλαιο απειλεί ένα από τα σημαντικότερα οικοσυστήματα

Οι πόλεμοι κάποια στιγμή τελειώνουν. Οι συνέπειες που αφήνουν πίσω τους, όμως, μπορεί να παραμείνουν για χρόνια. Και στην περίπτωση της σύγκρουσης ΗΠΑ και Ιράν, μία από αυτές τις συνέπειες αρχίζει να γίνεται ορατή στις ακτές του Περσικού Κόλπου.

Όπως επισημαίνει σε ανάλυσή του στο The Conversation ο καθηγητής Nima Shokri, εκτελεστικός συνδιευθυντής του UNU Hub του Πανεπιστημίου των Ηνωμένων Εθνών στο Αμβούργο, οι περιβαλλοντικές πληγές ενός πολέμου μπορούν να παραμείνουν για χρόνια μετά το τέλος του.

Πετρελαιοκηλίδες που κινούνται κατά μήκος των νότιων ακτών του Ιράν έχουν φτάσει στα μαγκρόβια δάση Χάρα, στο νησί Κεσμ. Οι ιρανικές Αρχές προσπαθούν ακόμη να προσδιορίσουν την έκταση της ρύπανσης, ενώ μέχρι στιγμής δεν έχει εξακριβωθεί από πού προέρχεται το πετρέλαιο.

Το συγκεκριμένο περιστατικό, ωστόσο, δεν είναι το μοναδικό. Από την έναρξη του πολέμου έχουν εντοπιστεί αρκετές πετρελαιοκηλίδες στην ευρύτερη περιοχή, δημιουργώντας ανησυχία για τις επιπτώσεις που μπορεί να έχει μια παρατεταμένη σύγκρουση σε ένα ιδιαίτερα ευαίσθητο οικοσύστημα.

Τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μόνο πετρέλαιο

Όταν μιλάμε για τα Στενά του Ορμούζ, η συζήτηση συνήθως περιστρέφεται γύρω από το πετρέλαιο, τα δεξαμενόπλοια, τις τιμές της ενέργειας και τη σημασία της περιοχής για το παγκόσμιο εμπόριο.

Υπάρχει, όμως, και μια άλλη πλευρά που συχνά περνά σε δεύτερη μοίρα.

Τα νερά των Στενών και οι γύρω παράκτιες περιοχές φιλοξενούν μαγκρόβια δάση, κοραλλιογενείς υφάλους, υποθαλάσσια λιβάδια και σημαντικούς πληθυσμούς ψαριών. Από αυτά τα οικοσυστήματα εξαρτώνται παράκτιες κοινότητες, η αλιεία αλλά και υποδομές αφαλάτωσης σε μια περιοχή όπου το νερό αποτελεί ήδη πολύτιμο αγαθό.

Με απλά λόγια, τα Στενά του Ορμούζ δεν είναι μόνο ένα από τα σημαντικότερα ενεργειακά περάσματα στον κόσμο. Είναι ταυτόχρονα και ένα ιδιαίτερα σημαντικό οικολογικό σημείο.

Και ο πόλεμος απειλεί και τα δύο.

Γιατί η πετρελαιοκηλίδα στα μαγκρόβια είναι τόσο επικίνδυνη

Όπως επισημαίνει ο καθηγητής, μια πετρελαιοκηλίδα στην ανοιχτή θάλασσα αποτελεί ούτως ή άλλως ένα σοβαρό περιβαλλοντικό πρόβλημα. Όταν όμως το πετρέλαιο φτάσει στα μαγκρόβια, τα πράγματα γίνονται ακόμη πιο δύσκολα.

Τα συγκεκριμένα δάση βρίσκονται ουσιαστικά ανάμεσα στη στεριά και τη θάλασσα. Οι πυκνές ρίζες τους επιβραδύνουν το νερό και συγκρατούν ιζήματα.

Αυτό ακριβώς το χαρακτηριστικό, που τα κάνει τόσο σημαντικά για το οικοσύστημα, μπορεί να λειτουργήσει εις βάρος τους σε περίπτωση ρύπανσης. Οι ρίζες και τα ιζήματα μπορούν να «παγιδεύσουν» το πετρέλαιο.

Στην επιφάνεια της θάλασσας ένα μέρος του πετρελαίου μπορεί να απομακρυνθεί. Όταν όμως εισχωρήσει στο έδαφος και στα ιζήματα, ο καθαρισμός γίνεται πολύ πιο δύσκολος.

Η ρύπανση μπορεί να επηρεάσει τις ρίζες και τα νεαρά φυτά, αλλά και τους οργανισμούς που ζουν ή βρίσκουν την τροφή τους εκεί. Οι συνέπειες στη συνέχεια μπορούν να περάσουν στα ψάρια, στα πτηνά και συνολικά στην τροφική αλυσίδα.

Και αυτό είναι ίσως το μεγαλύτερο πρόβλημα: η πραγματική ζημιά μπορεί να είναι πολύ μεγαλύτερη από αυτή που βλέπουμε με γυμνό μάτι.

Δεν είναι η πρώτη πετρελαιοκηλίδα

Το Κεσμ δεν αποτελεί μεμονωμένη περίπτωση.

Νωρίτερα κατά τη διάρκεια του πολέμου είχε εντοπιστεί πετρελαιοκηλίδα κοντά στο νησί Χαργκ, στο βόρειο τμήμα του Περσικού Κόλπου. Δορυφορικές εικόνες έδειξαν ότι τα θαλάσσια ρεύματα μετέφεραν τη ρύπανση προς τα Στενά Χουράν και τα μαγκρόβια.

Παράλληλα, ερευνητές που παρακολουθούν την περιοχή μέσω δορυφόρων έχουν καταγράψει αύξηση τόσο στη συχνότητα όσο και στην έκταση της πετρελαϊκής ρύπανσης από τότε που ξεκίνησε ο πόλεμος.

Αυτό αλλάζει και την εικόνα του προβλήματος. Δεν μιλάμε πλέον μόνο για μία πετρελαιοκηλίδα, αλλά για τον κίνδυνο η περιβαλλοντική επιβάρυνση να γίνεται όλο και μεγαλύτερη όσο συνεχίζεται η σύγκρουση.

Τι μπορεί να γίνει τώρα

Το πρώτο που πρέπει να γίνει είναι να περιοριστεί όσο το δυνατόν περισσότερο η πετρελαιοκηλίδα πριν φτάσει ακόμη μεγαλύτερη ποσότητα πετρελαίου στα μαγκρόβια.

Από τη στιγμή που το πετρέλαιο εισχωρήσει στις ρίζες και στα ιζήματα, η απομάκρυνσή του γίνεται πολύ δυσκολότερη.

Αυτό, όμως, δεν αρκεί.

Θα πρέπει να εξακριβωθεί η προέλευση της ρύπανσης, να προσδιοριστούν τα χημικά χαρακτηριστικά της και να χαρτογραφηθεί η πραγματική της έκταση. Παράλληλα, χρειάζονται δειγματοληψίες από το νερό και τα ιζήματα, επιτόπιες έρευνες και συνεχής δορυφορική παρακολούθηση.

Και εδώ δημιουργείται ακόμη ένα πρόβλημα. Ο ίδιος ο πόλεμος μπορεί να δυσκολέψει την πρόσβαση επιστημόνων και περιβαλλοντικών υπηρεσιών στις περιοχές όπου υπάρχει μεγαλύτερη ανάγκη για παρέμβαση.

Ο καθαρισμός μπορεί να κάνει μεγαλύτερη ζημιά

Η αντιμετώπιση μιας πετρελαιοκηλίδας δεν είναι πάντα τόσο απλή όσο το «καθαρίζουμε και τελειώσαμε».

Χαρακτηριστικό είναι το παράδειγμα του Exxon Valdez στην Αλάσκα το 1989. Τότε χρησιμοποιήθηκε ζεστό νερό υπό υψηλή πίεση για την απομάκρυνση του πετρελαίου από τις ακτές. Η μέθοδος μπορεί να απομάκρυνε μέρος της ρύπανσης, προκάλεσε όμως επιπλέον ζημιές στους οργανισμούς και στους οικοτόπους της περιοχής.

Στα μαγκρόβια το πρόβλημα είναι ακόμη μεγαλύτερο, καθώς οι ρίζες και τα ιζήματα είναι ιδιαίτερα ευαίσθητα.

Μια πολύ επιθετική προσπάθεια καθαρισμού μπορεί επομένως να καταλήξει να προκαλέσει μεγαλύτερη ζημιά από αυτή που προσπαθεί να διορθώσει.

Και κυρίως, η παρακολούθηση της περιοχής δεν μπορεί να σταματήσει όταν οι ακτές φαίνονται ξανά καθαρές.

Η περιβαλλοντική καταστροφή δεν τελειώνει με μια εκεχειρία

Σε έναν πόλεμο είναι λογικό η προσοχή να στρέφεται πρώτα στις ανθρώπινες απώλειες, στις στρατιωτικές επιχειρήσεις, στη διπλωματία και στις οικονομικές συνέπειες.

Αυτό δεν σημαίνει, όμως, ότι η περιβαλλοντική καταστροφή αποτελεί ένα δευτερεύον ζήτημα.

Τα μαγκρόβια προστατεύουν τις ακτές και αποτελούν καταφύγιο για πολλά είδη. Η αλιεία προσφέρει τροφή και εισόδημα σε χιλιάδες ανθρώπους. Τα εδάφη είναι απαραίτητα για τη γεωργία, ενώ τα υπόγεια και παράκτια ύδατα είναι ζωτικής σημασίας για περιοχές που αντιμετωπίζουν σοβαρά προβλήματα λειψυδρίας.

Υπάρχει επίσης μια σημαντική διαφορά ανάμεσα σε ένα κατεστραμμένο κτίριο και ένα κατεστραμμένο οικοσύστημα.

Μια γέφυρα μπορεί να ξαναχτιστεί. Ένας αγωγός μπορεί να αντικατασταθεί. Ένα ώριμο μαγκρόβιο δάσος, όμως, χρειάζεται χρόνια για να δημιουργηθεί και δεν υπάρχει καμία εγγύηση ότι, αν καταστραφεί, θα επιστρέψει στην προηγούμενη κατάσταση.

Οι συνέπειες που δεν φαίνονται

Ακόμη δεν υπάρχουν αρκετά στοιχεία για να γνωρίζουμε αν η πετρελαιοκηλίδα στο Κεσμ θα εξελιχθεί σε μεγάλη οικολογική καταστροφή.

Το περιστατικό, όμως, αποτελεί μια σημαντική προειδοποίηση.

Στην ίδια μικρή γεωγραφική περιοχή συνυπάρχουν τεράστιες ποσότητες πετρελαίου, ένας από τους πιο πολυσύχναστους θαλάσσιους διαδρόμους του κόσμου, κρίσιμες εγκαταστάσεις ύδρευσης και ιδιαίτερα ευαίσθητα οικοσυστήματα.

Όσο συνεχίζεται ο πόλεμος, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα νέων ατυχημάτων, καταστροφών σε υποδομές και περιστατικών ρύπανσης.

Κάποιες από αυτές τις συνέπειες θα είναι εύκολο να τις δούμε: ένα πλοίο που καίγεται, μια ακτή που έχει μαυρίσει από το πετρέλαιο ή νεκρά φυτά.

Οι πιο δύσκολες, όμως, μπορεί να είναι αυτές που δεν φαίνονται.

Το πετρέλαιο μπορεί να παραμείνει στα ιζήματα, στο έδαφος και στο νερό και να περάσει σταδιακά στην τροφική αλυσίδα, επιβαρύνοντας ένα οικοσύστημα για πολύ μεγαλύτερο χρονικό διάστημα.

Κάποια στιγμή οι πόλεμοι τελειώνουν. Το περιβάλλον, όμως, μπορεί να χρειαστεί χρόνια ή ακόμη και δεκαετίες για να ξεπεράσει όσα άφησαν πίσω τους.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.