Πώς πέφτουν οι κυβερνήσεις: 11 παρεμβάσεις των ΗΠΑ που άλλαξαν τον πλανήτη

Από τα μέσα του 20ού αιώνα μέχρι σήμερα, η εξωτερική πολιτική των Ηνωμένων Πολιτειών χαρακτηρίζεται από μια σταθερή τάση: την ενεργή παρέμβαση σε πολιτικά συστήματα άλλων χωρών, είτε μέσω μυστικών επιχειρήσεων είτε μέσω ανοιχτής στρατιωτικής δράσης.

Οι παρεμβάσεις αυτές δεν μπορούν να εξηγηθούν μονοδιάστατα. Πάντα υπήρχαν τοπικές εντάσεις, κοινωνικές συγκρούσεις, οικονομικές κρίσεις και πολιτικές αντιπαραθέσεις που δημιουργούσαν εύφορο έδαφος για ανατροπές.

Ωστόσο, η αμερικανική εμπλοκή υπήρξε συχνά ο καταλύτης που μετέτρεπε μια εσωτερική κρίση σε αλλαγή καθεστώτος. Το μοτίβο είναι ξεκάθαρο: από το Ιράν του 1953 έως τη Βενεζουέλα του 21ου αιώνα, οι ΗΠΑ επιδίωξαν να διαμορφώσουν τον κόσμο σύμφωνα με τα δικά τους στρατηγικά, οικονομικά και ιδεολογικά συμφέροντα.

Ιράν 1953 – Η γέννηση του μοντέλου παρέμβασης

Η αρχή γίνεται στο Ιράν το 1953, όπου ο δημοκρατικά εκλεγμένος Μοσαντέκ «τόλμησε» να εθνικοποιήσει την πετρελαϊκή βιομηχανία, προκαλώντας την οργή της Βρετανίας και την ανησυχία των ΗΠΑ.

Η CIA, σε συνεργασία με τη MI6, οργάνωσε την επιχείρηση Ajax, χρηματοδοτώντας διαδηλώσεις, εξαγοράζοντας πολιτικούς και αξιοποιώντας τον στρατό για να επαναφέρει τον Σάχη στην εξουσία.

Η επιχείρηση αυτή, που σήμερα είναι πλήρως τεκμηριωμένη από αποχαρακτηρισμένα έγγραφα, έγινε το πρότυπο για πολλές επόμενες παρεμβάσεις.

Γουατεμάλα 1954 – Η United Fruit και ο αντικομμουνισμός

Έναν χρόνο αργότερα, στη Γουατεμάλα, η κυβέρνηση Άρμπενς επιχείρησε να αναδιανείμει γη που ανήκε στην United Fruit Company. Η εταιρεία, με στενούς δεσμούς με την Ουάσινγκτον, πίεσε για δράση.

Η CIA οργάνωσε μια μικρή, αλλά αποτελεσματική δύναμη εισβολής, συνδυάζοντάς την με ψυχολογικό πόλεμο και προπαγάνδα.

Η κυβέρνηση κατέρρευσε και η χώρα βυθίστηκε σε δεκαετίες βίας. Εδώ βλέπουμε καθαρά πώς οικονομικά συμφέροντα και αντικομμουνιστική ρητορική συνδυάστηκαν για να δικαιολογήσουν μια ανατροπή.

Κονγκό 1960 – Η εξουδετέρωση του Λουμούμπα

Στο Κονγκό το 1960, η ανεξαρτησία από το Βέλγιο συνοδεύτηκε από χάος. Ο Πάτρικ Λουμούμπα, χαρισματικός αλλά αμφιλεγόμενος ηγέτης, θεωρήθηκε απειλή για τα δυτικά συμφέροντα λόγω της προσέγγισής του με τη Σοβιετική Ένωση.

Η CIA συμμετείχε σε σχέδια εξουδετέρωσής του, ενώ δυτικές δυνάμεις στήριξαν αντίπαλες φατρίες. Η δολοφονία του Λουμούμπα και η άνοδος του Μομπούτου δεν μπορούν να κατανοηθούν χωρίς την αμερικανική παρέμβαση, παρότι η χώρα ήδη βρισκόταν σε βαθιά εσωτερική κρίση.

Βιετνάμ 1963 – Το πραξικόπημα που άνοιξε τον δρόμο στον πόλεμο

Το 1963 στο Βιετνάμ, οι ΗΠΑ είχαν ήδη εμπλακεί βαθιά στον αγώνα κατά του κομμουνισμού. Ο Νγκο Ντιν Ντιέμ, αρχικά σύμμαχος, θεωρήθηκε πλέον εμπόδιο. Η Ουάσινγκτον έδωσε το πράσινο φως σε στρατιωτικούς να τον ανατρέψουν.

Η δολοφονία του Ντιέμ άνοιξε τον δρόμο για ακόμη μεγαλύτερη αμερικανική εμπλοκή, δείχνοντας πώς μια παρέμβαση μπορεί να οδηγήσει σε ανεξέλεγκτη κλιμάκωση.

Βραζιλία 1964 – Η στρατιωτική δικτατορία ως «σταθερότητα»

Στη Βραζιλία το 1964, η κυβέρνηση Γκουλάρτ προωθούσε μεταρρυθμίσεις που θεωρήθηκαν απειλή για τα αμερικανικά συμφέροντα. Η CIA υποστήριξε στρατιωτικούς που ανέτρεψαν τον πρόεδρο, εγκαινιάζοντας μια δικτατορία που διήρκεσε δύο δεκαετίες.

Η παρέμβαση αυτή εντάσσεται στο ευρύτερο πλαίσιο της αμερικανικής πολιτικής στη Λατινική Αμερική, όπου η Ουάσινγκτον συχνά προτιμούσε αυταρχικά καθεστώτα από αριστερές δημοκρατίες.

Ινδονησία 1965 – Η σιωπηρή υποστήριξη σε μια σφαγή

Η Ινδονησία του 1965 αποτελεί μία από τις πιο σκοτεινές σελίδες. Μετά από μια αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος, ο στρατός του Σουχάρτο εξαπέλυσε μαζικές εκκαθαρίσεις κατά κομμουνιστών και υποστηρικτών τους. Οι ΗΠΑ παρείχαν πληροφορίες, λίστες ονομάτων και διπλωματική κάλυψη.

Οι εκκαθαρίσεις στοίχισαν τη ζωή σε εκατοντάδες χιλιάδες ανθρώπους. Παρότι η χώρα βρισκόταν ήδη σε πολιτική κρίση, η αμερικανική υποστήριξη ενίσχυσε μια από τις πιο αιματηρές καταστολές του 20ού αιώνα.

Χιλή 1973 – Η ανατροπή του Αλιέντε

Το 1973 στη Χιλή, η εκλεγμένη κυβέρνηση του Σαλβαδόρ Αλιέντε αντιμετώπιζε οικονομικό πόλεμο, απεργίες και πολιτική πόλωση. Οι ΗΠΑ, υπό τον Νίξον και τον Κίσινγκερ, χρηματοδότησαν την αντιπολίτευση, ενίσχυσαν την οικονομική πίεση και υποστήριξαν δυνάμεις που επιδίωκαν την ανατροπή του.

Το πραξικόπημα του Πινοσέτ και η επακόλουθη δικτατορία αποτελούν ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα αμερικανικής παρέμβασης με μακροχρόνιες συνέπειες.

Παναμάς 1989 – Από σύμμαχος σε στόχο

Το 1989 στον Παναμά, ο Μανουέλ Νοριέγκα —παλιός συνεργάτης της CIA— έγινε στόχος όταν έπαψε να εξυπηρετεί τα αμερικανικά συμφέροντα. Η εισβολή οδήγησε στη σύλληψή του και στην εγκατάσταση νέας κυβέρνησης. Η υπόθεση δείχνει πώς οι ΗΠΑ συχνά στηρίζουν αυταρχικούς ηγέτες μέχρι τη στιγμή που παύουν να είναι χρήσιμοι.

Αφγανιστάν 2001 – Η αρχή της «αντιτρομοκρατικής εποχής»

Μετά την 11η Σεπτεμβρίου, η εισβολή στο Αφγανιστάν το 2001 παρουσιάστηκε ως αναγκαία απάντηση στην τρομοκρατία.

Παρότι οι Ταλιμπάν είχαν δώσει καταφύγιο στην Αλ Κάιντα, η ανατροπή τους εντάσσεται σε μια μακρά ιστορία αμερικανικών επεμβάσεων που συνδυάζουν ασφάλεια, γεωπολιτική και ιδεολογία.

Ιράκ 2003 – Τα όπλα που δεν βρέθηκαν ποτέ

Το 2003 στο Ιράκ, οι ΗΠΑ εισέβαλαν με το επιχείρημα των όπλων μαζικής καταστροφής — τα οποία δεν βρέθηκαν ποτέ. Η ανατροπή του Σαντάμ Χουσεΐν οδήγησε σε χάος, εμφύλιο και την άνοδο του ISIS.

Η περίπτωση αυτή αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα του πώς μια παρέμβαση μπορεί να αποσταθεροποιήσει ολόκληρη περιοχή.

Βενεζουέλα 2002–2026 – Η σύγχρονη εκδοχή της παρέμβασης

Τέλος, η Βενεζουέλα από το 2002 έως σήμερα αποτελεί ένα σύγχρονο παράδειγμα. Απόπειρες πραξικοπήματος, οικονομικές κυρώσεις, διπλωματική πίεση και υποστήριξη της αντιπολίτευσης συνθέτουν ένα μοτίβο παρέμβασης που θυμίζει Ψυχρό Πόλεμο.

Η Βενεζουέλα αποτελεί ένα από τα πιο χαρακτηριστικά παραδείγματα σύγχρονης αμερικανικής παρέμβασης. Το αποτυχημένο πραξικόπημα εναντίον του Ούγκο Τσάβες το 2002, στο οποίο οι ΗΠΑ κατηγορήθηκαν ότι στήριξαν την αντιπολίτευση, σηματοδότησε την αρχή μιας περιόδου έντονης αντιπαράθεσης.

Μετά τον θάνατο του Τσάβες το 2013, ο Νικολάς Μαδούρο ανέλαβε την εξουσία, αλλά η χώρα βυθίστηκε σε οικονομική κατάρρευση, υπερπληθωρισμό και κοινωνική κρίση.

Οι Ηνωμένες Πολιτείες απάντησαν με κυρώσεις που στόχευαν την πετρελαϊκή βιομηχανία και κορυφαία στελέχη του καθεστώτος, ενώ το 2019 αναγνώρισαν τον Χουάν Γκουαϊδό ως μεταβατικό πρόεδρο, εντείνοντας τη διεθνή απομόνωση του Μαδούρο.

Παρά την πίεση, ο Μαδούρο διατήρησε την εξουσία χάρη στη στήριξη του στρατού και τη βοήθεια συμμάχων όπως η Ρωσία, η Κίνα και το Ιράν. Η αμερικανική στρατηγική στη Βενεζουέλα συνδυάζει οικονομικό πόλεμο, διπλωματική πίεση και ιδεολογική αντιπαράθεση, αλλά δεν έχει οδηγήσει σε αλλαγή καθεστώτος.

Αντίθετα, έχει ενισχύσει την πόλωση και επιδείνωσε την ανθρωπιστική κρίση, με εκατομμύρια Βενεζουελάνους να εγκαταλείπουν τη χώρα. Η τελευταία άμεση παρέμβαση που μπορεί να αλλάξει το ρου της ιστορίας μιας χώρας είναι η «σύλληψη» Μαδούρο.

Αν δούμε όλες αυτές τις περιπτώσεις μαζί, διακρίνουμε ένα σταθερό μοτίβο: οι ΗΠΑ παρεμβαίνουν όταν θεωρούν ότι απειλούνται τα στρατηγικά τους συμφέροντα - είτε αυτά αφορούν πετρέλαιο, θαλάσσιες οδούς, ιδεολογική επιρροή, οικονομικές επενδύσεις ή γεωπολιτική ισορροπία.

Οι τοπικές συνθήκες παίζουν πάντα ρόλο, αλλά η αμερικανική δράση συχνά καθορίζει την έκβαση. Αυτό δεν σημαίνει ότι όλες οι παρεμβάσεις ήταν αδικαιολόγητες ή ότι οι ΗΠΑ είναι ο μοναδικός παράγοντας αστάθειας στον κόσμο.

Σημαίνει όμως ότι η αμερικανική ισχύς χρησιμοποιήθηκε επανειλημμένα για να διαμορφώσει πολιτικά συστήματα άλλων χωρών, συχνά με ιμπεριαλιστικό χαρακτήρα και με συνέπειες που διαρκούν δεκαετίες.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.