Σιβηρία: Πριν 5.500 χρόνια «χτύπησε» η παλαιότερη επιδημία πανώλης

Πριν από περίπου 5.500 χρόνια, ομάδες κυνηγών-τροφοσυλλεκτών ζούσαν στην περιοχή της Λίμνης Βαϊκάλης στη Σιβηρία και συντηρούνταν από τους πλούσιους πόρους της, κυρίως θηράματα όπως άλκες, ελάφια, ψάρια, φώκιες και μαρμότες, ένα είδος τρωκτικών. Αυτοί οι άνθρωποι ήταν τα θύματα της παλαιότερης γνωστής επιδημίας πανώλης που έπληξε ιδιαίτερα παιδιά και εφήβους.

Οι ερευνητές λένε ότι αρχαίο DNA που ελήφθη από σορούς που είχαν ταφεί σε τέσσερις τοποθεσίες στην περιοχή αυτήν αποκάλυψε την παρουσία των παλαιότερων γνωστών στελεχών του Yersinia pestis (Υερσίνια της πανώλης), του βακτηρίου της πανώλης. Αυτοί οι προϊστορικοί θάνατοι προμήνυαν τα τεράστια δεινά που αυτός ο κοκκοβάκκιλος θα προκαλούσε στην ανθρωπότητα ανά τους αιώνες.

Η επιδημία ήταν ιδιαίτερα θανατηφόρα για τους νέους, κρίνοντας από τις τοποθεσίες ταφής, και οι ερευνητές αποδίδουν αυτό το γεγονός σε γενετικά χαρακτηριστικά του στελέχους του βακτηρίου που δεν υπάρχουν πλέον στη σημερινή μορφή του παθογόνου. Δήλωσαν επίσης ότι η ανακάλυψη ενισχύει τις ενδείξεις πως οι μαρμότες ήταν το αρχικό είδος-ξενιστής του βακτηρίου και ότι η πανώλη εμφανίστηκε στην κεντρική ή βορειοανατολική Ασία προτού εξαπλωθεί σε ολόκληρη την Ευρασία.

«Τα ευρήματα αλλάζουν ριζικά τον τρόπο με τον οποίο σκεφτόμαστε για την προέλευση και τον αντίκτυπο ενός από τα πιο καθοριστικά παθογόνα της ανθρωπότητας», δήλωσε ο Δανός εξελικτικός γενετιστής Έσκε Βίλερσλεβ, καθηγητής στα Πανεπιστήμια της Κοπεγχάγης και του Κέιμπριτζ και βασικός συγγραφέας της μελέτης που δημοσιεύεται σήμερα στο περιοδικό Nature.

Η επόμενη παλαιότερη γνωστή περίπτωση επιδημίας πανώλης χρονολογείται πριν από περίπου 5.300- 5.000 χρόνια στη Λετονία, περίπου 5.000 χιλιόμετρα μακριά.

«Μόνο με την ανάπτυξη μεθόδων για τη μελέτη του αρχαίου DNA ανακαλύψαμε ότι υπάρχει εδώ και πολύ περισσότερο καιρό από ό,τι γνωρίζουμε από τα ιστορικά αρχεία. Πρόκειται για μια ζωονόσο, ένα παθογόνο που πλήττει κυρίως τα τρωκτικά παρά στους ανθρώπους, αλλά το οποίο έχει επανειλημμένα μεταπηδήσει στους ανθρώπους με καταστροφικά αποτελέσματα», δήλωσε ο εξελικτικός γενετιστής του Πανεπιστημίου της Οξφόρδης και εκ των βασικών συγγραφέων της μελέτης, Ρόριντ Μακλάουντ.

Δύο επιδημίες εξόντωσαν ένα μεγάλο ποσοστό του πληθυσμού της Ευρώπης — η Πανώλη του Ιουστινιανού τον 6ο αιώνα και ο Μαύρος Θάνατος τον 14ο αιώνα, όταν η πανώλη μεταδόθηκε στους ανθρώπους μέσω τσιμπημάτων από μολυσμένους ψύλλους που μετέφεραν οι αρουραίοι.

Για μεγάλο διάστημα οι επιστήμονες είκαζαν ότι σημαντικές εξάρσεις πανώλης εμφανίστηκαν μόνο αφότου η ανθρωπότητα ξεκίνησε τη γεωργία και δημιούργησε οικισμούς με υψηλή πληθυσμιακή πυκνότητα. Υπήρχαν επίσης σκέψεις ότι τα πρώιμα στελέχη ίσως δεν ήταν τόσο θανατηφόρα. Η ανακάλυψη ότι η πανώλη σκότωσε προϊστορικούς κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες που περιπλανιούνταν σε ένα απομακρυσμένο δασώδες τοπίο σε ομάδες που αριθμούσαν μερικές δεκάδες άτομα η καθεμία, διέψευσε αυτές τις αντιλήψεις.

Στη Λίμνη Βαϊκάλη, η Υερσίνια της πανώλης ανιχνεύθηκε σε 18 από τις 46 σορούς που εξετάστηκαν, ένα ποσοστό υψηλότερο από ό,τι σε ορισμένους μεσαιωνικούς ομαδικούς τάφους θυμάτων της πανώλης. Ο Μακλάουντ δήλωσε ότι ο εντοπισμός στοιχείων για μια μεγάλης κλίμακας θανατηφόρα έξαρση πανώλης ανάμεσα σε αυτούς τους κυνηγούς-τροφοσυλλέκτες τον εξέπληξε.

«Μεταβατικό στάδιο»

Οι ερευνητές ανέκτησαν πολλά γονιδιώματα του Yersinia pestis που είχαν διατηρηθεί στα δόντια των ενταφιασμένων θυμάτων της πανώλης. Αυτά τα στελέχη ήταν πολύ κοντά στην προγονική ρίζα ενός βακτηρίου που είχε αποκλίνει από τον εξελικτικό του προκάτοχο ίσως μόλις δύο αιώνες νωρίτερα.

«Το παθογόνο φαίνεται να αντιπροσωπεύει ένα μεταβατικό στάδιο στην εξέλιξη της πανώλης. Ήταν ήδη ικανό να προκαλέσει σοβαρή νόσο, αλλά δεν διέθετε το γονίδιο που ήταν απαραίτητο για την αποτελεσματική μετάδοση μέσω των ψύλλων», είπε ο Βίλερσεβ. Δεν προκαλούσε επίσης επώδυνο πρήξιμο στη βουβωνική περιοχή, όπως συνέβαινε στις επόμενες επιδημίες. Ωστόσο, σε αντίθεση με τα μεταγενέστερα στελέχη, μπορούσε να προκαλέσει σοβαρή, φλεγμονώδη επιπλοκή, στην οποία είναι ευάλωτα ιδίως τα παιδιά. Πολλά από τα θύματα που βρέθηκαν στη Σιβηρία ήταν παιδιά και κάποια από αυτά αδέλφια μεταξύ τους.

«Αυτή η ευπάθεια είναι υψηλότερη για παιδιά ηλικίας 8 έως 12 ετών, και αποτελεί ξεκάθαρα ένα εντελώς διαφορετικό μοτίβο θνησιμότητας σε σχέση με αυτό που βλέπουμε σε άλλες τοποθεσίες κυνηγών-τροφοσυλλέκτων στη Βαϊκάλη, όπου δεν ανιχνεύεται πανώλη», δήλωσε ο Μακλάουντ.

«Σε συνδυασμό με την παρουσία άλλων γονιδίων που καθιστούν τις λοιμώξεις από πανώλη σοβαρές, είναι σαφές ότι αυτά τα προϊστορικά στελέχη πανώλης ήταν εξίσου ικανά να αποβούν θανατηφόρα, αν και με διαφορετικό τρόπο», συμπλήρωσε ο Μακλάουντ.

Αυτοί οι κυνηγοί-τροφοσυλλέκτες έρχονταν σε στενή επαφή με τις μαρμότες, και οι ερευνητές ανέφεραν ότι φαίνεται πως τα τρωκτικά αυτά τροφοδότησαν την έξαρση της νόσου. Σε άλλες τοποθεσίες, μενταγιόν φτιαγμένα από τα μπροστινά δόντια μαρμότας είχαν συμπεριληφθεί σε ταφές. Οι μαρμότες αποτελούσαν επίσης πηγή τροφής.

«Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να ήρθαν σε επαφή με μια μολυσμένη μαρμότα, πιθανώς πιάνοντάς την ή τρώγοντας κρέας που δεν είχε μαγειρευτεί καλά», είπε ο Μακλάουντ.

Οι ερευνητές πιστεύουν ότι, αφότου το παθογόνο μεταπήδησε από τις μαρμότες στους ανθρώπους, εξαπλώθηκε μέσω της μετάδοσης από άνθρωπο σε άνθρωπο, για παράδειγμα με τον βήχα.

«Αυτή η επιδημία κατέστρεψε τις κοινότητες των κυνηγών-τροφοσυλλέκτων εκείνης της εποχής. Είναι σαφές ότι τουλάχιστον λίγοι άνθρωποι έμειναν ζωντανοί για να θάψουν τους νεκρούς, και προφανώς γνώριζαν ποιος ήταν ποιος, καθώς νεαρά αδέλφια θάφτηκαν μαζί σε κοινούς τάφους», εξήγησε.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.