Γιατί χρεοκοπούμε κάθε μισό αιώνα;

Γιατί το ελληνικό κράτος οδηγήθηκε σε τέσσερις χρεοκοπίες μέσα στους δύο αιώνες της ύπαρξής του, ενώ στα ενδιάμεσα διαστήματα αλλεπάλληλες κρίσεις συνέχισαν να κλονίζουν την ελληνική οικονομία; Σε αυτό το ερώτημα επιχειρούμε να απαντήσουμε στο σημερινό επεισόδιο του podcast του Reader για την ελληνική ιστορία με τη βοήθεια του οικονομολόγου και πολιτικού κ. Νίκου Χριστοδουλάκη.

Στο πρόσφατα εκδοθέν βιβλίο του Δεν ειν' εύκολες οι θύρες... Κρίσεις και χρεοκοπίες στην Ελλάδα του 19ου αιώνα (εκδόσεις Κριτική), ο κ. Χριστοδουλάκης εξερευνά τις δομικές αδυναμίες του νεοσύστατου ελληνικού κράτους κατά τον 19ο αιώνα, καθώς και πώς αυτές μετασχηματίστηκαν στα κατοπινά χρόνια ταλανίζοντας την οικονομία της χώρας. Με την εμπειρία του ως Υπουργός Οικονομικών την κρίσιμη περίοδο 2001-2004 και ως διακεκριμένος οικονομολόγος και καθηγητής στο Οικονομικό Πανεπιστήμιο Αθηνών, ο συγγραφέας εξετάζει τα αίτια που οδήγησαν την Ελλάδα σε επαναλαμβανόμενες οικονομικές κρίσεις τις πρώτες δεκαετίες της ύπαρξης του και αναζητά το μίτο που συνδέει τις διαφορετικές περιόδους της οικονομικής ιστορίας της χώρας. 

Παρά τις επανειλημμένες προσπάθειες εκσυγχρονισμού, η Ελλάδα δεν κατάφερε για μεγάλο μέρος του 19ου αιώνα να υπερβεί το κατώφλι δυσπιστίας που δημιούργησαν οι πρώτες αρνήσεις πληρωμής στα χρόνια της ίδρυσης του κράτους. Η επιβολή έμμεσων φόρων, η αστάθεια της δραχμής και η διαρκής εξάρτηση από εξωτερικό δανεισμό διαμόρφωσαν ένα οικονομικό πλαίσιο στενά ελεγχόμενο από τα διεθνή κεφάλαια. 

Η επαναστατημένη Ελλάδα κηρύσσει στάση πληρωμών ήδη από το 1827 και στη συνέχεια περνά μέσα από μια μακρά ακολουθία οικονομικών κρίσεων που κορυφώνονται με τις χρεοκοπίες του 1843 και του 1893. Στη συλλογική μνήμη έχει μείνει η περίφημη φράση «Δυστυχώς επτωχεύσαμεν», αν και παραμένει αμφίβολο αν ειπώθηκε πράγματι από τον Χαρίλαο Τρικούπη. 

Μετά την ήττα του 1897, η επιβολή του Διεθνούς Οικονομικού Ελέγχου (ΔΟΕ) σήμανε μια πρωτοφανή απώλεια οικονομικής κυριαρχίας, καθώς το ελληνικό κράτος υποχρεώθηκε να κατευθύνει κατά προτεραιότητα δημόσια έσοδα στην αποπληρωμή ξένων και εγχώριων ομολογιούχων. Εντυπωσιακό είναι ότι ο ΔΟΕ παρέμεινε ενεργός έως και τη δεκαετία του 1970, ενώ τα τελευταία σχετικά ομόλογα εξοφλήθηκαν μόλις το 1998, λίγο πριν από την ένταξη της χώρας στην Ευρωζώνη. Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσεται και η συμμετοχή της Ελλάδας στη Λατινική Νομισματική Ένωση, από την οποία αποβλήθηκε το 1908 εξαιτίας των χρόνιων δημοσιονομικών προβλημάτων, της αδυναμίας σταθεροποίησης του νομίσματος και της απόκλισης από τους κανόνες λειτουργίας της ένωσης. 

Το βιβλίο του κ. Χριστοδουλάκη δεν αντιμετωπίζει τις ελληνικές χρεοκοπίες ως μεμονωμένα ιστορικά ατυχήματα, αλλά ως αποτέλεσμα βαθύτερων δομικών αδυναμιών. Κεντρικό ρόλο παίζουν η εξάρτηση από τον εξωτερικό δανεισμό, η έλλειψη φορολογικής συνείδησης και η εκτεταμένη φοροδιαφυγή που αποδυνάμωσαν τα δημόσια έσοδα και ενίσχυσαν την ανάγκη συνεχούς προσφυγής σε ξένα κεφάλαια. Παράλληλα, αναδεικνύεται η αδυναμία του χρηματοπιστωτικού τομέα και η διαχρονική κυριαρχία του κράτους έναντι της ιδιωτικής οικονομίας, γεγονός που περιόρισε τη δημιουργία παραγωγικού πλούτου και εγχώριας συσσώρευσης κεφαλαίου. Ακόμη και σε τομείς όπου η Ελλάδα διέθετε ισχυρά πλεονεκτήματα, όπως η ναυτιλία, δεν δημιουργήθηκαν οι προϋποθέσεις για μια βιώσιμη αναπτυξιακή πορεία. 

Μέσα από ιστορικά παραδείγματα, ο συγγραφέας συνδέει τις οικονομικές αδυναμίες με τις πολιτικές και γεωπολιτικές επιλογές του ελληνικού κράτους — τις αλυτρωτικές επιδιώξεις, τις υψηλές στρατιωτικές δαπάνες και τις διαρκείς πιέσεις της εξωτερικής πολιτικής. Παράλληλα, αντιπαραβάλλει το όραμα του Αλέξανδρου Μαυροκορδάτου και του Σπυρίδωνος Τρικούπη από τη μία πλευρά, με εκείνο του Ιωάννη Καποδίστρια, του Χαρίλαου Τρικούπη και του Ελευθέριου Βενιζέλου από την άλλη, ως προς την πορεία του ελληνικού κράτους και την οικονομική και νομισματική του στρατηγική. 

Υπήρχε τελικά ένας διαφορετικός δρόμος ανάπτυξης; Έχει σπάσει η «ελληνική κατάρα» των χρεοκοπιών ή εξακολουθούν να επιβιώνουν τα ίδια προβλήματα που λειτουργούν σαν ένα διαρκές «προπατορικό αμάρτημα» της ελληνικής οικονομίας; Οι απαντήσεις στο podcast.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.