Αδελφοί Καραμάζοφ: Οι κορυφές της Ρωσίας συγκεντρωμένες

Ο φόνος, εν καιρώ ειρήνης, είναι η μεγαλύτερη πράξη απανθρωπιάς. Είναι η απόλυτη δικαιοσύνη του κακού, είναι η κορύφωση του αποκτηνωμένου ανθρώπου. Και όταν ο δολοφόνος συλληφθεί ποιος θα τον κρίνει; Η Δικαιοσύνη φυσικά, με το ξίφος, τη ζυγαριά και τα μάτια ανοιχτά! Υπάρχει, όμως, μια δυσκολία που συνήθως οδηγεί σε λάθος ετυμηγορία. Αυτή είναι η θέση στην οποία κάθεται η Δικαιοσύνη.

Ναι, υπάρχει θέση γι’ αυτήν και δεν είναι μόνο η από καθέδρας αγόρευση. Είναι και το ύψος στο οποίο βρίσκεται και ζει αυτή η έννοια, αυτό το άχρονο πλάσμα. Όταν το βλέμμα του δικαστή έχει ελαφριά κλίση προς αυτό του κατηγορούμενου, τότε κάτι μπορεί να χαθεί στη διαδικασία εξερεύνησης της αλήθειας, της επίγειας δικαιοσύνης.

Η προηγούμενη σχηματική και ελαφρά μετατοπισμένη παρατήρηση είναι η ουσία της πολύπλοκης διαδικασίας απονομής δικαιοσύνης και στην περίπτωση δολοφονίας είναι η αρχή για την είσοδο στα πιο λεπτά, στα πιο μύχια, κομμάτια του ανθρώπινου νου, της ανθρώπινης ψυχής. Όταν δε, η βίαιη και προμελετημένη δολοφονική ενέργεια αφορά τον γεννήτορα του θύτη, τότε οι σκοτεινές διαδρομές απαιτούν το πιο δυνατό φως της δικαιοσύνης και του αληθινού λόγου. Και υπάρχει ένα στάδιο πριν τη δικαστική αίθουσα, αυτό της λογοτεχνίας! Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» (Εκδόσεις Άγρα) είναι η σιγουριά και η αμφιβολία της Δικαιοσύνης.

Όλα αλλάζουν και μόνο η ρωσική ψυχή μένει ίδια

Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» είναι η επιβεβαίωση της αβέβαιης θέσης μας στον κόσμο! Ο Ντοστογιέφσκι προσπαθούσε πάντα να δει σε ποιο σημείο στεκόμαστε ως άνθρωποι. Η πείρα και η μελέτη του πάνω στον ανθρώπινο ψυχισμό τον είχαν οδηγήσει στο εξής συμπέρασμα: Δεν υπάρχει σταθερό σημείο αναφοράς για τον άνθρωπο.

Τα εκατομμύρια των ανθρώπων που ζουν δίπλα μας, κοντά μας, μακριά μας, αλλάζουν και την οπτική γωνία, αλλάζουν την πρόσληψη και το βλέμμα που αντιγυρίζει το πρώτο οπτικό, συναισθηματικό, ψυχικό, ερέθισμα. Και στην πιο κρίσιμη στιγμή, στη δολοφονία του πατέρα, είναι οι διαφορετικές, ανεπαίσθητες, ματιές που οδηγούν στην ορθή νομική κρίση αλλά στην αμφίβολη ηθική, ψυχική, οικογενειακή, υπαρξιακή, συναισθηματική, αποτίμηση.

Ο Ντοστογιέφσκι, σε αυτό το μυθιστόρημα, το τελευταίο του, φτιάχνει μια ψυχική, υπαρξιακή, ιερή, ουσιαστικά ταπεινή, τοιχογραφία του τότε Ρώσου πολίτη. Οι χαρακτήρες, η πλοκή, η πρόζα, οι διάλογοι και η αφήγηση δένουν τα νήματα των προηγούμενων μεγάλων έργων του. Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» είναι το Έγκλημα και Τιμωρία, Ο Ηλίθιος και οι Δαιμονισμένοι.

Ο Ντοστογιέφσκι ήξερε ότι όλα αλλάζουν, κινούνται, αμφισβητούνται και μόνο η πίστη ρωσική ψυχή μένει ίδια και απαράλλακτη. Ο μεγάλος Ρώσος συναισθανόταν το δέος της και μέσα από τη «φωνή» της έγραφε. Διαβάζοντας τον νιώθεις το δέος και την επιβολή των καταστάσεων, λόγων, που δημιουργεί. Κάθε χαρακτήρας και κάθε ιστορία του είναι ατόφιο κομμάτι του χρόνου της Ρωσίας, τότε και τώρα! Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» είναι όλες οι κορυφές της Ρωσίας συγκεντρωμένες!

Η ακαταμάχητη αμφιβολία

Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» είναι ο Ντμίτρι, ο Ιβάν και ο Αλεξέι. Μοιράζονται έναν πατέρα, τον Φιόντορ Πάβλοβιτς. Οι τρεις αδελφοί μοιράζονται, εκτός από τον ίδιο πατέρα, μια ντροπή: ντροπή για την καταγωγή τους, για τη γέννησή τους… Ντροπή για την ίδια τους την ύπαρξη, που βυθίζει τον Ντμίτρι στον αλκοολισμό και στις υπερβολές του πατέρα του και καταδικάζει τον Ιβάν σε αμετάκλητη παραίτηση.

Έπειτα υπάρχει ο νόθος γιος, ο υπηρέτης Σμερντιακόφ. Ένας απ’ αυτούς θα διαπράξει πατροκτονία. Ο πατέρας ενσαρκώνει το χάος που έχει προκληθεί από την πληγωμένη αφοσίωση στο αντικείμενο της λατρείας, μια γυναίκα. Ζει σαν αξιολύπητος γελωτοποιός και δρέπει το μίσος των γιων του. Μόνο ο Αλεξέι κρατά την ελπίδα του αθώου ανθρώπου, αυτού που ξέρει τι θα πει συγχώρεση, ευλάβεια και πίστη, ανθρωπιά…

Ο Ντοστογιέφσκι εξυψώνει τον άνθρωπο προ το θείο, ταπεινώνοντας τον και θαυμάζοντας τον την ίδια στιγμή! Και «κατεβάζει» τον Θεό στο επίπεδο του ανθρώπου προβάλλοντας τις αδυναμίες του. Δεν είναι άμεσα αλληγορικό το μυθιστόρημα, αλλά έμμεσα. Και είναι και συμβολικό και, φυσικά, βαθιά υπαρξιακό. Ο πατέρας των Καραμάζοφ είναι αυτός που υπονομεύει την εξουσία του και που γίνεται τυραννικός απέναντι στους γιους του.

Οι δύο γιοι, ο Ντμίτρι, που θα κατηγορηθεί για τη δολοφονία του πατέρα, και ο Ιβάν προσπαθούν να κρατήσουν την αξιοπρέπεια, τη νηφαλιότητα και την ωριμότητά τους, όμως αποτυγχάνουν διότι δεν μπορούν να νικήσουν την αδύναμη φύση τους. Ο Αλεξέι, ή Αλιόσα, κάνει κι αυτός λάθη, σκέφτεται ματαιόδοξα, ωστόσο στο τέλος η αληθινή του πίστη, η έγκυρη και πραγματικά ουσιαστική μοναχική του ιδιότητα θα είναι αυτή που θα αποκαλύψει την ανωτερότητα του ανθρώπου και το φως που κουβαλάει στην ψυχή του. 

Τα προηγούμενα δεν θα έστεκαν αμετακίνητα και στιβαρά αν δεν υπήρχε η αμφιβολία σε ό,τι κάνουν οι χαρακτήρες, σε ό,τι ζουν και σε ό,τι αντιδρούν. Αυτή είναι που μας πάει στο αλληγορικό, συμβολικό και υπαρξιακό πεδίο. Τα επεισόδια με τον Μέγα Ιεροεξεταστή, Με ένα έξυπνο άνθρωπο, ακόμη κι η απλή κουβεντούλα έχει ενδιαφέρον, Η αγόρευση του εισαγγελέα, Η αγόρευση του συνηγόρου, Η κηδεία του Ιλιούσετσκα. Ομιλία δίπλα στην πέτρα, είναι χαρακτηριστικά. Και το πιο εντυπωσιακό είναι ότι ο Ντοστογιέφσκι απλώνει αυτή την αμφιβολία μέσα σε μια ιστορία με έντονα αστυνομική μυθιστορηματική ένδυση!

Ο αναγνώστης παρακολουθεί τη δημιουργία των συνθηκών ενός εγκλήματος, το έγκλημα, την εξερεύνηση του, την εξιχνίασή του, τη δίκη, την καταδίκη και τη λύτρωση! Η παρουσία της αστυνομίας, όμως, ελάχιστη και η φιγούρα ενός ερευνητή άφαντη! Οι συνθήκες, οι καταστάσεις και οι πρωταγωνιστές, έμμεσα, δίνουν τις απαντήσεις. Και μέσα σε αυτή την απλότητα, ο Ντοστογιέφσκι αναλύει και εκθέτει το πάντα δισυπόστατο της ανθρώπινης φύσης, των συνθηκών και των αποτελεσμάτων που παράγει χωρίς να φεύγει στιγμή από την ουσία, την καρδιά, της ρωσικής ψυχής: την πεισματική παιδικότητά της.  

Το μνημειώδες αυτό έργο δεν θα είχε τέτοια επίδραση πάνω μας αν δεν ήταν η μετάφραση (και η εισαγωγή) της Ελένης Μπακοπούλου. Η Μπακοπούλου ξέρει πολύ καλά τον «ντοστογιεφσκικό» κόσμο, τη γλώσσα, τα νοήματα και τα συναισθήματα/αισθήματα των ηρώων που κατοικούν σε αυτόν. Οι «Αδελφοί Καραμάζοφ» είναι διαχρονικό έργο της παγκόσμιας λογοτεχνίας και επιβεβαιώνουν, όπως έγραψε και ο Φρήντριχ Νίτσε, ότι (σ.σ η έμφαση δική μας) ο Ντοστογιέφσκι είναι ο μόνος ψυχολόγος από τον οποίο μπορώ να μάθω κάτι».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.