Η άνοδος και η πτώση του Σαμαρινιώτη – ΕΛΑΣ, Τίτο, Δεκεμβριανά και Εμφύλιος

«Σαν ατσάλινο τείχος που αλύγιστο ορμάει, στα πεδία των τίμιων μαχών. Με αρχηγούς Σαμαρινιώτη, τον Σαράφη, τον Άρη που 'ναι οι μάνες του Λαϊκού Στρατού...».

Με τους στίχους αυτούς ξεκινάει ένα από τα πιο γνωστά αντάρτικα τραγούδια (υπό την διεύθυνση του αξέχαστου Θάνου Μικρούτσικου και τις φωνές της Μαρίας Δημητριάδη και της Αφροδίτης Μάνου που πλαισιώνονταν από χορωδία).

Και αν για τον στρατηγό Στέφανο Σαράφη και τον πρωτοκαπετάνιο Άρη Βελουχιώτη τα αφιερώματα δίνουν και παίρνουν, για το τρίτο πρόσωπο της ηγετικής ομάδας του Ελληνικού Λαϊκού Απελευθερωτικού Στρατού υπάρχει μία (μάλλον) εύλογη σιωπή. Λίγοι είναι αυτοί που πραγματικά ξέρουν, ελάχιστοι αυτοί που μιλούν για τον Ανδρέα Τζήμα, τον Σαμαρινιώτη του ΕΛΑΣ.

Το 1944 έγραψε μία επιστολή στον Ιωσήφ Στάλιν με την οποία του ζητούσε να παρέμβει η Σοβιετική Ένωση υπέρ των ανταρτών στην Ελλάδα και αυτοπροσδιοριζόταν ως «εξ επαγγέλματος επαναστάτης από το 1929».

Ο Σαμαρινιώτης ήταν ο πολιτικός μέντορας του Βελουχιώτη αλλά και αυτός που - αν και αναγνώριζε ότι ο Άρης είχε δίκιο στον εχθρικό τρόπο με τον οποίο «έβλεπε» τους Βρετανούς -  έπρεπε να περάσει στρατοδικείο επειδή δεν ακολουθούσε τη γραμμή του ΚΚΕ.

Ένας γόνος αστικής οικογένειας στην ηγεσία του ΕΛΑΣ

Ο Ανδρέας Τζήμας γεννήθηκε στην Καστοριά μία ημέρα σαν σήμερα, την 1η Σεπτεμβρίου του 1909. Ήταν το πρώτο από τα τέσσερα παιδιά του Δημήτρη Τζήμα και της Ουρανίας Αλβανού.

Ο Τζήμας ήταν γόνος αστικής οικογένειας. Ο πατέρας του καταγόταν από τη Σαμαρίνα, ήταν δικαστικός και στη συνέχεια δικηγόρος και συμβολαιογράφος.Στις εκλογές του 1926 εξελέγη βουλευτής της περιφέρειας Καστοριάς – Φλώρινας με το κόμμα των Ελευθεροφρόνων του μετέπειτα δικτάτορα Ιωάννη Μεταξά.

Ο Ανδρέας Τζήμας ολοκλήρωσε το γυμνάσιο Καστοριάς και αμέσως μετά έφυγε για την Αθήνα όπου γράφτηκε στη Νομική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών αλλά τελικά ποτέ δεν ολοκλήρωσε τις σπουδές του.

Διαβάστε ακόμα: Η διαγραφή του Άρη Βελουχιώτη από το ΚΚΕ και το τέλος του πρωτοκαπετάνιου του ΕΛΑΣ

Από το 1928 συμμετείχε στη Φοιτητική Αχτίδα της ΟΚΝΕ και στις φοιτητικές κινητοποιήσεις εκείνης της περιόδου κατά του υπό ψήφιση Ιδιώνυμου. Το 1929 (χρονιά που ο ίδιος χαρακτήριζε ως το σημείο έναρξης της κομμουνιστικής του δράσης) συνελήφθη για πρώτη φορά και κρατήθηκε για πέντε ημέρες. Η πολιτική του δράση, ωστόσο, ήταν η αφορμή για να αποβληθεί από το Πανεπιστήμιο Αθηνών με ταυτόχρονο αποκλεισμό από το Πανεπιστήμιο Θεσσαλονίκης!

Το 1932 καταδικάστηκε σε φυλάκιση και εξορία. Εξέτισε την ποινή φυλάκισης στο Γεντί Κουλέ στη Θεσσαλονίκη και μετά εξορίστηκε στη Γαύδο όπου ανέλαβε και τα πρώτα του κομματικά καθήκοντα.

Με την επιβολή της δικτατορίας της 4ης Αυγούστου πέρασε στην παρανομία έχοντας ήδη στο ενεργητικό του σημαντική κομματική δουλειά και όντας βουλευτής Καστοριάς με το Παλλαϊκό Μέτωπο. Τα πρώτα χρόνια της δικτατορίας Μεταξά δραστηριοποιήθηκε έντονα στην Ξάνθη, την Αλεξανδρούπολη και τον Έβρο ενώ από τον Μάρτιο του 1939 επέστρεψε στην Αθήνα όπου τοποθετήθηκε ως δεύτερος γραμματέας της ΚΟΑ (Κομματική Οργάνωση Αθήνας).

Λίγες εβδομάδες μετά την ανάληψη των νέων του καθηκόντων συνελήφθη από την Ασφάλεια, δεν υπέγραψε δήλωση αποκήρυξης του ΚΚΕ και το καλοκαίρι στάλθηκε στην Ακροναυπλία. Αποφυλακίστηκε την 1η Ιουλίου 1941 (ενώ η Ελλάδα βρισκόταν ήδη υπό ναζιστική κατοχή) μετά από παρέμβαση της βουλγαρικής πρεσβείας «υπέρ σλαβομακεδόνων κομμουνιστών».

Ο Τζήμας στάθηκε τυχερός γιατί, όπως ο ίδιος ανέφερε «Ήξαιρα καλά τα σλαβομακεδόνικα και στην ανάκριση μίλησα σλαβομακεδόνικα» και έτσι βρέθηκε και αυτός ανάμεσα σε αυτούς που αποφυλακίστηκαν! «Η υπόθεση είχε και την κωμική της πλευρά», έγραφε ο ίδιος χρόνια αργότερα για εκείνη την… από σπόντα αποφυλάκιση.

Στη συνέχεια, έρχεται σε επαφή με τον παράνομο μηχανισμό του ΚΚΕ και εντάχθηκε στην ανασυγκροτούμενη εκείνη την εποχή ηγετική ομάδα του κόμματος. Στην 6η Ολομέλεια έγινε μέλος της Κεντρικής Επιτροπής, ενώ συμμετείχε και στην 7η Ολομέλεια που συνδέθηκε με την ίδρυση του ΕΑΜ.

Μέχρι και το 1942 υπήρξε γραμματέας της Κομματικής Οργάνωσης Αθήνας ενώ τον Μάη του 1943 έγινε το τρίτο μέλος της διοίκησης του στρατηγείου του ΕΛΑΣ. Ο Βελουχιώτης (του οποίου ο Τζήμας ήταν ο πολιτικός μέντορας) ήταν ο καπετάνιος, ο Σαράφης ήταν ο στρατιωτικός διοικητής και ο Σαμαρινιώτης (ψευδώνυμο που υιοθέτησε από τις 11 Μαρτίου του 1943) ήταν ο πολιτικός εκπρόσωπος του ΕΑΜ.

Διαβάστε ακόμα: Ο μυστηριώδης θάνατος του στρατηγού του ΕΛΑΣ Στέφανου Σαράφη

Από εκείνο το σημείο και έπειτα ο Ανδρέας Τζήμας είναι παντού και κάνει απίστευτη σε όγκο κομματική δουλειά είτε στις πόλεις, είτε στο βουνό. Συμμετείχε στις διαπραγματεύσεις για τη συγκρότηση κοινού βαλκανικού στρατηγείου με τους Γιουγκοσλάβους παρτιζάνους και στις συνομιλίες με τη Βρετανική Συμμαχική Αποστολή. Συμμετείχε στις ατελέσφορες διαπραγματεύσεις στη Σλήμιτσα για το Βαλκανικό Στρατηγείο. Υπογράφει με Σαράφη και Βελουχιώτη τη συμφωνία του ΕΑΜ – ΕΛΑΣ με το Στρατηγείο Μέσης Ανατολής για τη συνεργασία των ελληνικών αντάρτικων οργανώσεων. Μένει στο Κάιρο για 40 ημέρες όπου συνομιλεί με την ελληνική κυβέρνηση, τους Βρετανούς και τους σοβιετικούς.

Οι φυλακές, η εξορία, ο αγώνας, η παρανομία, η έφεση στη συνομωτικότητα και φυσικά η «θητεία» στην Ακροναυπλία ήταν κομματικά γαλόνια για τον Τζήμα που ήταν πανταχού παρών. Η καταγωγή του, ωστόσο, και η προσωπικότητα είχε ενοχλήσει πολλούς στα ηγετικά κλιμάκια του ΚΚΕ (γνωστές οι κόντρες με τον Γιώργη Σιάντο) και αυτό θα φαινόταν ξεκάθαρα στη συνέχεια.

Τίτο, Δεκεμβριανά, Εμφύλιος και περιθωριοποίηση

Η σχέση του Ανδρέα Τζήμα με τον Τίτο αποτέλεσε ένα από τα πιο κρίσιμα κεφάλαια της πολιτικής του διαδρομής. Τον Ιούνιο του 1944 βρέθηκε στο Βις, όπου λειτουργούσε το στρατηγείο του Τίτο.

Εκεί δεν περιορίστηκε σε επαφές στρατιωτικού χαρακτήρα. Συμμετείχε στις προσπάθειες σύνδεσης του ΚΚΕ με τη σοβιετική ηγεσία και επεδίωξε την αποστολή σοβιετικής στρατιωτικής αντιπροσωπείας στην Ελλάδα.

«Η γραμμή σας είναι λανθασμένη με παρεκκλίσεις και επιπλέον η Αγγλία ενδιαφέρεται εξαιρετικά για την Ελλάδα. Δεν θα συγκρουστούμε για χάρη σας. Η Σοβιετική Ρωσία έχει ανάγκη από ειρήνη. Δεν χρειάζεται κανένας προλεταριακός πειραματισμός. Κι αν έχουμε τη δυνατότητα να κάνουμε κάτι περισσότερο, δεν πρέπει», ήταν η απάντηση που είχε λάβει ο Σαμαρινιώτης από τον στρατηγό Νικολάι Κορνέγεφ της GRU (της Υπηρεσίας Ασφαλείας του Κόκκινου Στρατού), τον «άνθρωπο» του Στάλιν για τα Βαλκάνια και… ειδικό επί των συμμαχιών.

Παράλληλα, ο Τζήμας ήταν αυτός που διατύπωνε σοβαρότατες επιφυλάξεις ως προς την πολιτική στρατηγική της μακεδονικής «μειονότητας» και οι ανησυχούσε ανοιχτά ως προς τις «βλέψεις» του ανερχόμενου γιουγκοσλαβικού μεγαλο-ιδεατισμού κάτι που τον έφερε σε ρήξη τόσο με τον Τίτο όσο και αργότερα με τον Νίκο Ζαχαριάδη, σύμφωνα με την έρευνα της ερευνήτριας του ΕΚΚΕ (Εθνικό κέντρο Κοινωνικών Ερευνών) και επιστημονικής συνεργάτιδας των ΑΣΚΙ, Ιωάννας Παπαθανασίου.

Όλο αυτό το πολιτικό χάος έγινε έντονα ορατό την ματωμένη περίοδο των Δεκεμβριανών όπου ο Σαμαρινιώτης στην πραγματικότητα βρέθηκε ανάμεσα σε δύο κόσμους που αλληλοσυγκρούονταν και ο ίδιος προσπαθούσε με όσες δυνάμεις διέθετε να φέρει σε επαφή.

Η περίοδος του εμφυλίου πολέμου έκανε αυτή την απόσταση ακόμα μεγαλύτερη την εποχή που ο Στάλιν ήρθε σε ρήξη με τον Τίτο και τελικά κατέληξε το 1948 στην πλήρη περιθωριοποίησή του Σαμαρινιώτη αφού το μέχρι τότε πλεονέκτημα της στενής σχέσης με τον Γιουγκοσλάβο ηγέτη τελικά μετατράπηκε σε μειονέκτημα όταν οι πολιτικοί συσχετισμοί μεταβλήθηκαν με τρόπο δραματικό.

Είναι ενδεικτικό πως μετά την ήττα του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας στον Εμφύλιο ο Τζήμας βρέθηκε στη Γιουγκοσλαβία και στη συνέχεια στην Ουγγαρία, όπου φυλακίστηκε ως... «τιτοϊκός». Ο Σαμαρινιώτης έζησε πολλά και βίωσε άλλα τόσα και αυτό είχε τεράστιο αντίκτυπο στον ψυχισμό του. Το 1948 στο Μπούλκες υπέστη νευρικό κλονισμό. Όταν διάφυγε στην Ουγγαρία, νοσηλεύτηκε σε ψυχιατρική κλινική. Όπως ο ίδιος ο Σαμαρινιώτης έγραψε σε επιστολή του προς την ηγεσία του ΚΚΕ στην Ελλάδα, έμεινε στην κλινική δύο χρόνια επιπλέον από το διάστημα που χρειαζόταν προκειμένου να γίνει καλά κάτι που πρακτικά τον έκανε να αισθάνεται «κρατούμενος του κόμματος»!

Από την Ουγγαρία μετακινήθηκε στην Τσεχοσλοβακία όπου έζησε τα τελευταία χρόνια της ζωής του, εντελώς περιθωριοποιημένος και ξεχασμένος. Πέθανε στην Πράγα την 1η Δεκεμβρίου 1972 και μέχρι το τέλος της ζωής του πάλευε για την αποκατάσταση της ελληνικής Αντίστασης στις συνειδήσεις των ανθρώπων και για την αναγνώρισή της.

«Θα τα καταφέρουμε άραγε να βγάλουμε στο λιμάνι την Αντίσταση μέσα από αυτόν τον ωκεανό των τυφλών παθών και προκαταλήψεων, των οργιαστικών διαστρεβλώσεων και συκοφαντιών και να την αποκαταστήσουμε πρώτα απ’ όλα μέσα στον ίδιο τον εαυτό μας, μέσα στο κόμμα και στο κίνημά μας; Πρέπει να το επιχειρήσουμε» έγραφε ο Σαμαρινιώτης σε ένα από τα τελευταία γράμματα που έστειλε στον ιστορικό ερευνητή και μελετητή της ιστορίας του ΚΚΕ, Αλέκο Παπαπαναγιώτου.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.