Η εκτέλεση του «γελαστού παιδιού» Μάικλ Κόλινς και το τραγούδι του Θεοδωράκη

Την εποχή που ο Μίκης Θεοδωράκης ήταν εξόριστος από τη χούντα στο χωριό Ζάτουνα της Ορεινής Αρκαδίας, ο σκηνοθέτης Κώστας Γαβράς, προετοίμαζε την επική του ταινία «Ζ» η οποία ήταν βασισμένη στην ομώνυμη νουβέλα του Βασίλη Βασιλικού και αφορούσε τη δολοφονία του βουλευτή της ΕΔΑ, Γρηγόρη Λαμπράκη, από ακροδεξιούς παρακρατικούς, στη Θεσσαλονίκη.

Ο Γαβράς επικοινώνησε με τον Θεοδωράκη και του ζήτησε να χρησιμοποιήσει τη μουσική του στην ταινία που προετοίμαζε.

Ο σπουδαίος Έλληνας μουσικοσυνθέτης δέχθηκε. Θέλησε να διαβάσει το σενάριο πριν αποφασίσει ποια τραγούδια θα δώσει αλλά η χούντα δεν επέτρεπε τέτοιου είδους... συναναστροφές. Έτσι ο Θεοδωράκης, με τρόπο συνωμοτικό, γράφοντας πάνω σε ένα πακέτο τσιγάρα, άναψε το πράσινο φως στον Γαβρά και τους συνεργάτες του να διαλέξουν εκείνοι τα τραγούδια που θα «παίξουν» στην ταινία.

Το μόνο που ζήτησε ήταν ένα από αυτά τα τραγούδια να είναι το «Γελαστό παιδί». Ο Γαβράς δέχθηκε, το τραγούδι μπήκε στην ταινία και έτσι συνδέθηκε στο λαϊκό υποσυνείδητο με τους αγώνες που δόθηκαν στην Ελλάδα για την αποτίναξη του δικτατορικού καθεστώτος.

Οι περισσότεροι θεωρούσαν πως το «Γελαστό παιδί» του Θεοδωράκη ήταν κάποιος αντιστασιακός ή, τέλος πάντων, με αυτόν τον εύσχημο τρόπο, ο μουσικοσυνθέτης τιμούσε γενικά τους αντιστασιακούς. Αν και το συγκεκριμένο τραγούδι έγινε σύμβολο κατά της χούντας, τίποτα από αυτά δε συνέβαινε.

Ο Μίκης Θεοδωράκης, άλλωστε, είχε γράψει το «Γελαστό παιδί», το φθινόπωρο του 1961, έξι ολόκληρα χρόνια πριν την επιβολή της χούντας, δηλαδή.

Το «Γελαστό παιδί» δεν ήταν κάποιος Έλληνας. Ήταν ο Ιρλανδός επαναστάτης Μάικλ Κόλινς, ο οποίος μια ημέρα σαν σήμερα, πρωί του Αυγούστου, κοντά στη ροδαυγή, εκτελέστηκε σε ενέδρα.

Η ζωή και η δράση του «γελαστού παιδιού»

Ο Μάικλ Τζέιμς Κόλινς, όπως ήταν το πλήρες όνομά του, γεννήθηκε στο Κλονακίλτι (κυριολεκτικά σημαίνει «Κάστρο στο δάσος»), της κομητείας του Κορκ στη Βόρεια Ιρλανδία, στις 16 Οκτωβρίου του 1890.

Ο πατέρας του ήταν ένας άνθρωπος που λάτρευε τα μαθηματικά αλλά η βασική του ασχολία ήταν οι αγροτικές δουλειές. Παράλληλα, ωστόσο, ήταν και μέλος μιας μυστικής οργάνωσης, την «Ιρλανδική Δημοκρατική Αδελφότητα», σκοπός της οποίας ήταν να οδηγήσει στην απελευθέρωση της Ιρλανδίας από τους Άγγλους.

Μέσα στο σπίτι που μεγάλωσε ο μικρός Μάικλ οι συζητήσεις για το μέλλον της Ιρλανδίας ήταν πολλές και έντονες. Έτσι μεγάλωσε. Αυτό το πάθος απέκτησε και αυτός: Να δει μια ημέρα τη χώρα του ελεύθερη.

Ο Μάικλ Κόλινς στα 15 του παράτησε το σχολείο και άρχισε να κάνει διάφορες δουλειές. Έφτασε να είναι μέχρι και ταχυδρόμος στο Λονδίνο. Εκεί, στην «καρδιά» της Αγγλίας ο νεαρός Κόλινς διαμόρφωσε τον χαρακτήρα του επαναστάτη, ενώ εκεί τελείωσε το σχολείο και σπούδασε Νομικά.

Έγινε και αυτός μέλος της «Ιρλανδικής Δημοκρατικής Αδελφότητας» και λίγους μήνες μετά την επιστροφή του στο Δουβλίνο (1916) πήρε και αυτός μέρος στην αποτυχημένη «Εξέγερση του Πάσχα». Αν και ο σχεδιασμός ήταν η εξέγερση αυτή να αφορά ολόκληρη την Ιρλανδία μια σειρά από αναποδιές περιόρισαν τον ξεσηκωμό στο Δουβλίνο κάτι που πρακτικά σημαίνει πως η όλη προσπάθεια για ανακήρυξη της Δημοκρατίας της Ιρλανδίας από τους εξεγερμένους ήταν καταδικασμένη από την αρχή.

Παρ' όλα αυτά, όπως κάθε εξέγερση, έτσι και αυτή έριξε το σπόρο της, που θα απέδιδε καρπούς λίγα χρόνια αργότερα. Όταν οι Άγγλοι κατέστειλαν την εξέγερση προχώρησαν σε χιλιάδες συλλήψεις. Μια από αυτές ήταν και του Μάικλ Κόλινς ο οποίος για λίγους μήνες κρατήθηκε σε στρατόπεδο συγκέντρωσης.

Όταν απελευθερώθηκε ο Κόλινς άρχισε να ανεβαίνει... σχεδόν τρέχοντας την ιεραρχία του «Σιν Φέιν». Μέσα στα επόμενα δυο χρόνια (μέχρι να φτάσουμε στις εκλογές του 1918), από απλό μέλος ο Μάικλ Κόλινς γίνεται δεξί χέρι του Ίμον ντε Βαλέρα, ίσως της σημαντικότερης πολιτικής προσωπικότητας στην Ιστορία της Ιρλανδίας.

Παράλληλα, ήταν και ο διοικητής της ένοπλης οργάνωσης «Οι εθελοντές του Βαλέρα» που αργότερα θα μετονομαστούν σε «Ιρλανδικός Δημοκρατικός Στρατός», ο γνωστός σε όλους μας IRA.

Με τον ντε Βαλέρα στη φυλακή ο Κόλινς ανέλαβε ακόμα πιο ενεργό ρόλο. Αυτός ήταν ο πρώτος υπουργός Εσωτερικών της κυβέρνησης του Σιν Φέιν, αυτός έγινε μετέπειτα υπουργός Οικονομικών, αυτός ήταν ο «εγκέφαλος» πίσω από την απόδραση του ντε Βαλέρα από τις φυλακές.

Στη διάρκεια του Αγγλοϊρλανδικού Πολέμου (1919-1921), ο Μάικλ Κόλινς απέδειξε πως πέρα απ' όλα τα άλλα διέθετε και εξαιρετικές στρατιωτικές ικανότητες.

Δικό του δημιούργημα ήταν οι «flying columns» οι οποίες ήταν μικρές και ευέλικτες αντάρτικές ομάδες που εξέλιξαν σε επιστήμη το περίφημο «hit and run», το «χτύπα και φεύγα», που είχε σαν αποτέλεσμα να δημιουργεί τεράστια προβλήματα στους Άγγλους οι οποίοι – όπως ήταν φυσικό – τοποθέτησαν τον Μάικλ Κόλινς στην πρώτη λίστα με τους καταζητούμενους και τον επικήρυξαν αντί 10.000 λιρών!

«Ήταν πρωί του Αυγούστου, κοντά στη ροδαυγή»

Το καλοκαίρι του 1921, μετά το τέλος του Αγγλοϊρλανδικού Πολέμου, ο ντε Βαλέρα έστειλε στο Λονδίνο τον Μάικλ Κόλινς μαζί με τον αντιπρόεδρο του Σιν Φειν, Άρθουρ Γκρίφιθ, να διαπραγματευτούν με τους Άγγλους την «επόμενη ημέρα».

Στις 6 Δεκεμβρίου οι δυο Ιρλανδοί απεσταλμένοι υπέγραψαν την περιβόητη «Συνθήκη της 6ης Δεκεμβρίου» η οποία εκχωρούσε στην Ιρλανδία το καθεστώς της αυτοκυβερνώμενης πολιτείας στο πλαίσιο, όμως, της Βρετανικής Κοινοπολιτείας.

Οι όροι αυτής τη συμφωνίας, ωστόσο, είχαν βαρύ τίμημα για τους Ιρλανδούς αφού στην πραγματικότητα διχοτομούσε τη χώρα τους σε βόρεια και νότια, με τους Άγγλους να κρατάνε για τον εαυτό τους το πιο πλούσιο κομμάτι και τους ντόπιους να αναγκάζονται να δίνουν όρκο πίστης στο Στέμμα!

Όπως είναι απόλυτα φυσιολογικό, η συνθήκη αυτή έφερε τον απόλυτο διχασμό ανάμεσα στους Ιρλανδούς και ο εμφύλιος πόλεμος δεν άργησε να ξεσπάσει. Στο επίκεντρο αυτής της διαμάχης βρέθηκε, φυσικά, ο Μάικλ Κόλινς.

Οι μισοί Ιρλανδοί τον θεωρούσαν τον ηγέτη που με το γέλιο του, την εξυπνάδα του αλλά και τις πολιτικές και στρατιωτικές ικανότητές του, θα μπορούσε να τους οδηγήσει στην ειρήνη και σε ένα ανεξάρτητο Ιρλανδικό κράτος. Οι άλλοι μισοί τον θεωρούσαν τον άνθρωπο υπέγραψε μια ταπεινωτική συνθήκη, που υπέκυψε, που φοβήθηκε και που τελικά οδήγησε τη χώρα του σε εμφύλιο.

Ανάμεσα στους επικριτές του Κόλινς ήταν και ο ντε Βαλέρα ο οποίος ηγήθηκε των ενόπλων του IRA στην εμφύλια διαμάχη με τον εθνικό στρατό. Ο Μάικλ Κόλινς προσπάθησε να μη χυθεί αίμα αλλά δεν τα κατάφερε. Η κατάσταση ξέφυγε από κάθε έλεγχο.

Στις 22 Αυγούστου του 1922 ο Μάικλ Κόλινς βρισκόταν σε περιοδεία στο δυτικό Κορκ, προκειμένου να καταφέρει να φέρει κοντά τις δυο αντιμαχόμενες πλευρές και να τις αναγκάσει να αφήσουν τα όπλα και να κάτσουν στο τραπέζι του διαλόγου.

Μπήκε μέσα σε μια παμπ και εκεί υπήρχαν κάποιοι Ιρλανδοί οι οποίοι ήταν κατά της συμφωνίας. Όταν είδαν τον Κόλινς αποφάσισαν να τον εκτελέσουν καθώς θεωρούσαν πως αν τον έβγαζαν από τη μέση όλα θα άλλαζαν. Του έστησαν ενέδρα και εκεί ο Ντένις Ο'Νιλ, ένας πρώην ελεύθερος σκοπευτής του βρετανικού στρατού που είχε ταχθεί κατά της συνθήκης, τον πυροβόλησε στο κεφάλι.

Η δολοφονία του Κόλινς συγκλόνισε την Ιρλανδία και άφησε βαθιά τα σημάδια της στην Ιστορία αυτού του τόπου.

Το 1958, Ο Μπρένταν Μπήαν έγραψε το «The Hostage», ένα έργο που τα όσα δραματικά έγιναν με πρωταγωνιστή τον Μάικλ Κόλινς. Αυτό το έργο μετέφρασαν στα ελληνικά ο Βασίλης Ρώτας και η Βούλα Δαμιανάκου που του έδωσαν τον τίτλο «Ένας Όμηρος» γιατί το «Ο Όμηρος» πιθανότατα θα συγχεόταν με τον αρχαίο Έλληνα ποιητή.

Αυτή η μετάφραση έφτασε στα χέρια του Μίκη Θεοδωράκη που την μελοποίησε και την παρέδωσε σε εμάς με τον τίτλο «Το γελαστό παιδί».

Ο αρχικός στίχος «σκοτώσαν οι δικοί μας το γελαστό παιδί» που αφορά τον Μάικλ Κόλινς μετατράπηκε, μετά τη δολοφονία του Γρηγόρη Λαμπράκη, σε «σκοτώσαν οι εχθροί μας το γελαστό παιδί» και μετεξελίχθηκε σε «σκοτώσαν οι φασίστες το γελαστό παιδί», για να υπάρξει η σύνδεση με τις δολοφονίες νεαρών αγωνιστών από τη χούντα πριν, κατά τη διάρκεια και μετά την εξέγερση του Πολυτεχνείου το Νοέμβρη του 1973.

Κάπως έτσι «γεννήθηκε» αυτή η αδιόρατη, λεπτή, κόκκινη γραμμή που «ενώνει» τον Κόλινς, με τον Μπελογιάννη, τον Πέτρουλα, τον Λαμπράκη και τους εξεγερμένους του Πολυτεχνείου για να φτάσει μέχρι τις ημέρες μας και να «συναντήσει» τον Γρηγορόπουλο και τον Φύσσα, δημιουργώντας έτσι τον «αιώνιο επαναστάτη», από όποιο μετερίζι, τιμώντας την παλικαρίσια στάση του μπροστά στον θάνατο.  

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.