Η νίκη του... «ορθόδοξου» ΠΑΣΟΚ το 1981, ο Ανδρέας και η περίφημη «Αλλαγή»

Στις 18 Οκτωβρίου του 1944, ο Γεώργιος Παπανδρέου, ο επονομαζόμενος και «Γέρος της Δημοκρατίας», ως πρωθυπουργός της κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας, ύψωσε την ελληνική σημαία στον ιερό βράχο της Ακρόπολης σηματοδοτώντας έτσι την απελευθέρωση της Αθήνας από τις ναζιστικές ορδές.

Σε ένα περίεργο παιχνίδι της μοίρας, μόλις 37 χρόνια αργότερα, ο γιος του, ο Ανδρέας Παπανδρέου, ο ιδρυτής του ΠΑΣΟΚ, αφού μεταπολιτευτικά διέγραψε μία εντυπωσιακή πορεία έχοντας φρενήρη ρυθμό, κατάφερε να πετύχει αυτό που για πολλούς ήταν απόλυτα αναμενόμενο:

Στις 18 Οκτωβρίου του 1981, «ύψωσε» τη σημαία του ΠΑΣΟΚ στο Μέγαρο Μαξίμου και σχημάτισε την πρώτη σοσιαλιστική κυβέρνηση στην ιστορία της Ελλάδας.

Τα όσα ακολούθησαν είναι γνωστά όπως γνωστά είναι τα επιχειρήματα τόσο των (φανατικών) οπαδών του Ανδρέα, όσο και των (φανατικών) εχθρών του. Όπως γίνεται συνήθως σε αυτές τις περιπτώσεις μπορεί κάποιος να βρει σωστά και λάθη και στις δύο πλευρές.

Αυτό, ωστόσο, που δεν μπορεί κανείς να αμφισβητήσει είναι πως η εκλογική νίκη του ΠΑΣΟΚ το 1981 ήταν μία κομβική στιγμή της σύγχρονης ιστορίας του νεοελληνικού κράτους. Κομβική και καθοριστική.

Η μεγάλη νίκη του 1981 και η «Αλλαγή»

Ένα μήνα μετά την πτώση της δικτατορίας, ο Παπανδρέου επέστρεψε στην Ελλάδα και το ΠΑΚ μετεξελίχθηκε σε ΠΑΣΟΚ με κεντρικό σύνθημα «Εθνική Ανεξαρτησία - Λαϊκή Κυριαρχία - Κοινωνική Απελευθέρωση-Δημοκρατική διαδικασία».

Στις πρώτες εκλογές (1974) αναδεικνύεται τρίτη κοινοβουλευτική δύναμη και στις δεύτερες (1977) αξιωματική αντιπολίτευση.

Η ταχύτητα με την οποία ο Παπανδρέου κατευθυνόταν προς την εξουσία ήταν φρενήρης. Ακόμα και οι πολιτικοί του αντίπαλοι έβλεπαν πως ήταν περίπου δεδομένο ότι δεν μπορούν να τον σταματήσουν.

Αν και σύμφωνα με τον θρύλο ο ίδιος ο Παπανδρέου ήθελε να φτάσει ακόμα πιο γρήγορα στην πρωθυπουργία και εμφανιζόταν τρομερά στεναχωρημένος που δεν το είχε καταφέρει ήδη από το 1977 (για τον λόγο αυτό, άλλωστε, κάπου στο ενδιάμεσο προχώρησε σε εκείνον τον βίαιο εσωτερικό ανασχηματισμό του ΠΑΣΟΚ, απομακρύνοντας πολλά στελέχη που κατά τον ίδιο τον πρόεδρο του κόμματος είχαν ακραία ρητορική), «ανέβασε» ταχύτητα και στόχευσε τις εκλογές του 1981.

«Εδώ και τώρα αλλαγή», «Η Ελλάδα ανήκει στους Έλληνες», «Ο λαός δεν ξεχνά τι σημαίνει Δεξιά», «Ραντεβού με την Ιστορία», «Το ΠΑΣΟΚ στην κυβέρνηση, ο λαός στην εξουσία», «Λαέ προχώρα, πέρασε η μπόρα», «Έξω οι βάσεις του θανάτου», «ΕΟΚ και ΝΑΤΟ το ίδιο συνδικάτο», είναι μερικά από τα προεκλογικά συνθήματα που χρησιμοποίησε το ΠΑΣΟΚ και ο Ανδρέας προκειμένου να σαγηνεύει τα τεράστια πλήθη που παρακολουθούσαν τις ομιλίες του σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.

Και πέτυχε όλα όσα ζητούσε. Το ΠΑΣΟΚ σάρωσε τις εκλογές της 18ης Οκτωβρίου 1981. Ήταν ένας θρίαμβος. Το ΠΑΣΟΚ κέρδισε σχεδόν το ήμισυ του εκλογικού σώματος, με διαφορά 12,2 μονάδων από τη Νέα Δημοκρατία (με τη συμμετοχή να είναι γύρω στο 82%). Ήταν η πρώτη φορά που ένα κόμμα εκτός των δύο «παραδοσιακών» (Δεξιάς και Κέντρου) κέρδιζε αυτοδυναμία μετά τον εμφύλιο πόλεμο.

Με το 48,06% των ψήφων και 172 έδρες στη Βουλή σχημάτισε την πρώτη σοσιαλιστική κυβέρνηση στην ιστορία του ελληνικού κράτους.

Λίγες ημέρες μετά την εκλογή του ο Παπανδρέου έγινε ο πρώτος εκλεγμένος πρωθυπουργός που κατέθεσε στεφάνι στο Πολυτεχνείο. Και αν αυτό ήταν μια συμβολική κίνηση, τα όσα ακολούθησαν μέσα στην τετραετία σε μεγάλο βαθμό άλλαξαν τη μορφή του κράτους. Παρακάτω μπορείτε να δείτε μερικές μόνο, τις σημαντικότερες από τις αλλαγές εκείνης της πρώτης τετραετίας αν και υπάρχουν και άλλες (συγχώνευση Αστυνομίας Πόλεων - Χωροφυλακής και δημιουργία της Ελληνικής Αστυνομίας, κατάργηση της ΥΕΝΕΔ και «γέννηση» της ΕΡΤ, σύσταση του ΕΟΦ και πολλά άλλα).

1. Εκδημοκρατισμός και θεσμικές αλλαγές

• Κατάργηση των φακέλων κοινωνικών φρονημάτων.
• Επαναφορά και πλήρης αποκατάσταση αγωνιστών της Εθνικής Αντίστασης.
• Θεσμική αναγνώριση της Εθνικής Αντίστασης (Ν.1285/82).
• Εξορθολογισμός του στρατεύματος με μέτρα υπέρ των οπλιτών.

2. Κοινωνικό κράτος και εργασιακά

• Επέκταση και ενίσχυση του Εθνικού Συστήματος Υγείας (ΕΣΥ) (Ν.1397/83).
• Καθιέρωση ισότητας ανδρών και γυναικών στην εργασία και τον γάμο (Ν.1329/83).
• Θεσμοθέτηση οκταώρου, 40ώρου και συλλογικών συμβάσεων για όλους.
• Αύξηση μισθών και κατώτατου ημερομισθίου.
• Επέκταση των κοινωνικών επιδομάτων και συντάξεων.

3. Οικογενειακό και κοινωνικό δίκαιο

• Αναμόρφωση οικογενειακού δικαίου: κατάργηση της προίκας, ισότητα φύλων στον γάμο, νομιμοποίηση πολιτικού γάμου.
• Θεσμοθέτηση της νομιμοποίησης εκτρώσεων (Ν.1609/86, προετοιμάστηκε στην πρώτη τετραετία).
• Ενίσχυση των πολυτέκνων και μέτρα υπέρ της εργαζόμενης γυναίκας.

4. Εκπαίδευση και πολιτισμός

• Εισαγωγή του μονοτονικού συστήματος (1982).
• Αναγνώριση της λαϊκής κουλτούρας και προώθηση ελληνικής μουσικής, θεάτρου, κινηματογράφου.
• Δημοκρατικοποίηση της παιδείας – κατάργηση πειθαρχικών ποινών, καθιέρωση φοιτητικών συλλόγων.
• Ίδρυση του Υπουργείου Πολιτισμού με τη Μελίνα Μερκούρη.

5. Εξωτερική πολιτική

• Πιο ανεξάρτητη στάση απέναντι σε ΝΑΤΟ και ΕΟΚ.
• Αναγνώριση της Οργανισμού για την Απελευθέρωση της Παλαιστίνης και στενές σχέσεις με τον Αραφάτ.
• Πρωτοβουλίες για αποπυρηνικοποιημένη Μεσόγειο και ειρηνική πολιτική ισορροπίας.
• Παρά τις αρχικές αιχμές, η Ελλάδα παρέμεινε στην ΕΟΚ, αποκομίζοντας σημαντικά οικονομικά οφέλη.

Η οικονομική «Αλλαγή» του Ανδρέα Παπανδρέου

Από τις πρώτες ημέρες, ο Ανδρέας διακήρυξε ότι «το κράτος θα γίνει μοχλός ανάπτυξης και κοινωνικής δικαιοσύνης». Έτσι ξεκίνησε η μεγάλη αναδιανομή: μισθοί και συντάξεις αυξήθηκαν θεαματικά – σε πολλές περιπτώσεις πάνω από 30%.

Οι δημόσιοι υπάλληλοι είδαν τον μισθό τους να συμβαδίζει με τον πληθωρισμό, χάρη στην Αυτόματη Τιμαριθμική Αναπροσαρμογή (ΑΤΑ), ενώ χιλιάδες εργαζόμενοι εντάχθηκαν σε νέα επιδόματα και κοινωνικές παροχές.

Ήταν η εποχή που το ΠΑΣΟΚ υποσχόταν «κοινωνικοποίηση της ευημερίας» και το εννοούσε: η χώρα γέμισε με νέες κρατικές επιχειρήσεις, εθνικοποιήσεις και διορισμούς. Η Ολυμπιακή, η Εμπορική, ακόμα και τράπεζες πέρασαν στον δημόσιο έλεγχο. Το κράτος μεγάλωσε και μαζί του το αίσθημα ότι «το σύστημα δουλεύει για τον πολίτη».

Η γενναιοδωρία, ωστόσο, είχε κόστος. Ο πληθωρισμός εκτοξεύτηκε σε επίπεδα άνω του 20%, τα ελλείμματα φούσκωσαν, και το δημόσιο χρέος, που το 1980 ήταν κάτω από 30% του ΑΕΠ, άρχισε να σκαρφαλώνει. Οι αγορές έβλεπαν με ανησυχία τη «σοσιαλιστική περιπέτεια της Ελλάδας». Ο Ανδρέας, ωστόσο, δεν φαινόταν να πτοείται: το 1983 δήλωνε ότι «πρώτα ο άνθρωπος, ύστερα οι αριθμοί».

Παράλληλα, η Ελλάδα δεν γύρισε την πλάτη στην Ευρώπη. Αντίθετα, την ΕΟΚ την αντιμετώπισε σαν πηγή χρηματοδότησης για τα όνειρα της «Αλλαγής». Με τη βοήθεια των Μεσογειακών Ολοκληρωμένων Προγραμμάτων (ΜΟΠ), χρήματα έρρεαν στη χώρα για έργα υποδομής, αγροτικές επιδοτήσεις και περιφερειακή ανάπτυξη. Το ΠΑΣΟΚ κατάφερε να συνδυάσει, έστω προσωρινά, τον ευρωπαϊκό ρεαλισμό με τον ελληνικό σοσιαλισμό.

Προς το τέλος της τετραετίας, ωστόσο, η πραγματικότητα χτύπησε την πόρτα. Το 1985 ο τότε υπουργός Εθνικής Οικονομίας Κώστας Σημίτης εισάγει το Πρόγραμμα Σταθεροποίησης, επιχειρώντας να περιορίσει το χάος. Ήταν η πρώτη παραδοχή ότι το μοντέλο της εύκολης ευημερίας δεν μπορούσε να συνεχιστεί επ’ αόριστον και αυτό το ένιωσαν στο πετσί τους οι γενιές που ακολούθησαν (ειδικά στη μεγάλη οικονομική κρίση της περασμένης δεκαετίας).

Το διάγγελμα της νίκης του Ανδρέα Παπανδρέου

«Ελληνίδες, Έλληνες,

Απόψε κατέχομαι από βαθιά συγκίνηση. Είμαι πράγματι συγκινημένος για την μεγάλη εμπιστοσύνη που μου έχετε δείξει. Και έχω ταυτόχρονα το αίσθημα βαριάς ευθύνης, την οποία επωμίζομαι εγώ και οι συνεργάτες μου, για να πραγματώσουμε το έργο της Αλλαγής. Γιατί η Αλλαγή σήμερα είναι όρος για την επιβίωση του έθνους, για την ευημερία του λαού μας. Και αισθάνομαι πραγματικά υπερήφανος που αυτή η θέση, αυτή η προοπτική για την χώρα μας εγκρίθηκε κατά τόσο δυνατό, ισχυρό και δημοκρατικό τρόπο από την μεγάλη πλειοψηφία του ελληνικού λαού.

Όπως σας είπα στις ομιλίες μου, και σε πλατείες και από την τηλεόραση, από αύριο, τις 19 του Οκτώβρη, αρχίζει η σκληρή δουλειά. Και επαναλαμβάνω αυτό που σας έχω ήδη πει: ότι για να βγει πέρα το πρόγραμμα της Μεγάλης Αλλαγής, για να ευοδωθούν επιτέλους οι μεγάλες προσδοκίες του λαού μας, θα απαιτηθεί η άμεση, ενεργός συμμετοχή σας. Θα προχωρήσουμε με σταθερά βήματα, πάντοτε ζητώντας την συναίνεσή σας, την πλατιά λαϊκή συναίνεση σε κάθε νέο μέτρο που θα πάρουμε. Και θα κάνουμε την Αλλαγή χειροπιαστή.

Η Αλλαγή θα δείξει το πρόσωπό της πάρα πολύ γρήγορα, πολύ άμεσα. Θα ήθελα να τονίσω ότι θα υπάρξει συνεργασία όλων των πολιτειακών παραγόντων. Δεν πρόκειται με κανέναν τρόπο, όπως το είχαμε τονίσει και στο παρελθόν, να οδηγήσουμε την χώρα σε οποιαδήποτε περιπέτεια. Στόχος μας, πολιτική μας, είναι η ευημερία του λαού. Είναι η εθνική υπερηφάνεια και η κοινωνική δικαιοσύνη.

Είμαστε αποφασισμένοι να εκτελέσουμε το πρόγραμμά μας κατά γράμμα, γιατί μας δώσατε αυτό που ζητούσαμε. Μας δώσατε ισχυρή, αυτοδύναμη πλειοψηφία στην Βουλή των Ελλήνων, ώστε να μπορέσουμε δίχως δισταγμούς και δίχως αναστολές, να προχωρήσουμε στην πραγμάτωση της Αλλαγής.

Και σας ευχαριστώ από τα βάθη της καρδιάς μου γιατί μας δώσατε αυτή την ευκαιρία. Θέλω να σας διαβεβαιώσω ότι θα μείνουμε στις επάλξεις αυτού του αγώνα για την Νέα Ελλάδα, που όλοι προσδοκούμε. Μιαν Ελλάδα που θα ανήκει στο λαό της, μιαν Ελλάδα που θα την διαφεντεύει ο λαός της.

Απόψε γιορτάζουμε τη νίκη. Πρώτα απ' όλα των δημοκρατικών θεσμών, που καταξιώθηκαν στις 18 του Οκτώβρη του 1981. Γιορτάζουμε τη νίκη της Αλλαγής. Και θα' θελα να σας παρακαλέσω, μέσα στην γιορτή σας και στην χαρά σας, να μην ξεχάσετε πως το ΠΑΣΟΚ είναι κυβέρνηση όλων των Ελλήνων, πως το ΠΑΣΟΚ ζητά τώρα από το λαό μας συμφιλίωση. Λήθη στο παρελθόν: όλοι μαζί εμπρός για το μεγάλο, αξιόλογο έργο της οικοδόμησης της Νέας Ελλάδας.

Γεια σας, ευχαριστώ, και να ξέρετε πως θα τιμήσω το μεγάλο συμβόλαιο τιμής που συνήψα τόσα χρόνια μαζί σας».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.