Η Πρωτομαγιά του αίματος - Ο Αναγκαστικός Νόμος 509 και η δολοφονία του Χρήστου Λαδά

Από τα χρόνια του Εθνικού Διχασμού, μέχρι την μεταπολεμική περίοδο και αργότερα την χούντα, η πολιτική αντιπαράθεση στην Ελλάδα, πολύ συχνά ξέφευγε από τα όρια του κοινοβουλίου ή έστω του δρόμου με όρους λαϊκών κινητοποιήσεων και μετατρεπόταν σε πεδίο φυσικής εξόντωσης.

Οι πολιτικές δολοφονίες δεν στόχευαν απλά στην εξόντωση ενός προσώπου αλλά στη συμβολική συντριβή του αντίπαλου στρατοπέδου.

Στην πιο αιματηρή φάση αυτής της διαδρομής, στα χρόνια του εμφυλίου πολέμου, η βία απέκτησε σχεδόν θεσμικό χαρακτήρα. Εκτελέσεις, αντίποινα, παρακρατικές επιχειρήσεις, αντάρτικες επιδρομές, πολιτικές δολοφονίες ήταν... κομμάτι της καθημερινότητας.

Μέσα σε αυτό το περιβάλλον ακραίας πόλωσης η δολοφονία του υπουργού Δικαιοσύνης Χρήστου Λαδά την Πρωτομαγιά του 1948 υπήρξε γεγονός με τεράστιο πολιτικό και συμβολικό βάρος.

Ο Λαδάς είχε καταστεί στα μάτια της Αριστεράς το πρόσωπο που ενσάρκωνε τη σκληρή καταστολή καθώς ήταν ο βασικός εισηγητής και υποστηρικτής του περιβόητου Αναγκαστικού Νόμου 509, με τον οποίο το κράτος έθεσε εκτός νόμου το ΚΚΕ και κάθε οργάνωση που θεωρούνταν συγγενής προς αυτό, συμπεριλαμβανομένου και του ΕΑΜ!

Η εκτέλεση του Λαδά στο κέντρο της Αθήνας, έξω από τον Άγιο Γεώργιο Καρύτση, αποτέλεσε μια από τις πιο ηχηρές πολιτικές δολοφονίες της μεταπολεμικής Ελλάδας και ταυτόχρονα λειτούργησε ως καταλύτης για ένα νέο κύμα κυβερνητικών αντιποίνων.

Κράτος «υπό πολιορκία» και ο Αναγκαστικός Νόμος 509

Το 1948 η Ελλάδα βρισκόταν βυθισμένη στη δίνη του εμφυλίου πολέμου. Ο Δημοκρατικός Στρατός Ελλάδας (ΔΣΕ) έδινε μάχες χαρακωμάτων στα βουνά, ενώ η κυβέρνηση του Θεμιστοκλή Σοφούλη, με τη βοήθεια των Αμερικανών επιχειρούσε να συντρίψει στρατιωτικά και πολιτικά το κομμουνιστικό κίνημα.

Στο πλαίσιο αυτό , το κράτος πέρασε από την απλή επιτήρηση στην πλήρη θεσμική καταστολή. Κεντρικό πρόσωπο αυτής της μετάβασης ήταν ο φιλελέυθερος Χρήστος Λαδάς. Νομικός με ισχυρή παρουσία στη βουλή από τον Σεπτέμβριο του 1947, ο Λαδάς, είχε τοποθετηθεί υπουργός Δικαιοσύνης στην κυβέρνηση συνεργασία Λαϊκών και Φιλελεύθερων.

Παρότι προπολεμικά είχε θεωρηθεί μετριοπαθής κοινοβουλευτικός, στην περίοδο του εμφυλίου υιοθέτησε αδιάλλακτη γραμμή απέναντι στους κομμουνιστές, θεωρώντας ότι η Δικαιοσύνη όφειλε να μετατραπεί σε εργαλείο εθνικής άμυνας

Η κορυφαία πολιτική πράξη του Λαδά ήταν η κατάρτιση και προώθηση του Αναγκαστικού Νόμου 509 της 27ης Δεκεμβρίου 1947. Ο πλήρης τίτλος του ήταν «Περί μέτρων ασφαλείας του Κράτους, του Πολιτεύματος, του Κοινωνικού Καθεστώτος και προστασίας των ελευθεριών των πολιτών».

Στην πραγματικότητα, ωστόσο, ήταν το νομικό οπλοστάσιο για τη γενικευμένη απαγόρευση της Αριστεράς.

Με τον νόμο αυτό τέθηκαν εκτός νόμου το ΚΚΕ, το ΕΑΜ, και η αντικατοχική οργάνωση Εθνική Αλληλεγγύη, ενώ προβλέφθηκαν βαριές ποινές – ακόμα και η θανατική καταδίκη – για όσυς θεωρούνταν ότι επεδίωκαν την ανατροπή του πολιτεύματος μέσω του ένοπλου αγώνα.

Οι υποθέσεις αυτές εκδικάζονταν πλέον από στρατοδικεία, ενώ δημόσιοι υπάλληλοι και στρατιωτικοί μπορούσαν να απολύονται ή ακόμα και να εκτοπίζονται με συνοπτικές διαδικασίες.

Ουσιαστικά, ο Λαδάς υπέγραψε τη νομική μετατροπή της Ελλάδας σε καθεστώς έκτακτης ανάγκης. Για το κυβερνητικό στρατόπεδο ήταν ο άνθρωπος που έδινε θεσμική απάντηση στην «ανταρσία».

Για το ΚΚΕ ήταν ο υπουργός που υπέγραψε εκτελέσεις, εξορίες και μαζικές διώξεις αγωνιστών.

Κάπως έτσι το όνομα του Χρήστου Λαδά βρέθηκε πολύ γρήγορα στην κορυφή της λίστας των «στόχων υψηλού συμβολισμού»!

Η Πρωτομαγιά του αίματος και η δολοφονία του Λαδά

Το ημερολόγιο έδειχνε μία ημέρα σαν σήμερα, Πρωτομαγιά του 1948. Ήταν Μεγάλο Σάββατο. Λίγο μετά τις 8 το πρωί, ο Χρήστος Λαδάς βγήκε από την οικία του στην οδό Αγίου Γεωργίου Καρυτση 4, συνοδευόμενος από τη σύζυγό του Αλεξάνδρα και τη δεκάχρονη κόρη του Ηλέκτρα.

Η οικογένεια κατευθύνθηκε λίγα μόλις μέτρα πιο πέρα, στον ναό του Αγίου Γεωργίου για να ανάψει ένα κερί λίγο πριν την πρώτη Ανάσταση. Το υπηρεσιακό του αυτοκίνητο, μία μαύρη Buick, περίμενε να τον παραλάβει.

Περίπου 15 λεπτά μετά ο υπουργός βγήκε από τον ναό. Η σύζυγός και η κόρη του πήραν τον δρόμο της επιστροφής προς το σπίτι της οικογένειας. Ο Λαδάς έκανε μερικά βήματα και μπήκε στο πίσω μέρος του αυτοκινήτου.

Το αυτοκίνητο άρχισε να κινείται με μικρή ταχύτητα εξαιτίας του κόσμου που υπήρχε και της κίνησης που είχε δημιουργηθεί. Εκείνη τη στιγμή, ένας νεαρός άνδρας ντυμένος με στολή σμηνία πλησίασε αστραπιαία το υπουργικό όχημα.

Ήταν ο 22χρονος Ευστράτιος Μουτσογιάννης, μέλος του παράνομου μηχανισμού της κομμουνιστικής «Στενής Αυτοάμυνας» (ένοπλη οργάνωση που από πολλούς θεωρείται η μετεξέλιξη της ΟΠΛΑ). Χωρίς να δώσει περιθώριο αντίδρασης, πέταξε μία χειροβομβίδα μέσα στο αυτοκίνητο η οποία μετά από μερικά «γκελ» κατέληξε στο πίσω κάθισμα, δίπλα στον Λαδά.

Ο οδηγός του Λαδά Σταύρος Μενουδάκης και ο συνοδηγός αστυφύλακας της προσωπικής ασφάλειας του υπουργού, Σπυρίδων Αγγέλου, νόμιζαν πως κάποιος πέταξε πέτρα στο όχημα και βγήκαν για να τον κυνηγήσουν. Αυτή η λάθος εκτίμηση τους έσωσε τη ζωή.

Η έκρηξη που ακολούθησε ήταν τρομακτική. Ο υπουργός Δικαιοσύνης τραυματίστηκε βαριά στα νεφρά, στην κοιλιακή χώρα και στο κεφάλι. Ο οδηγός και οι περαστικοί πανικοβλήθηκαν. Μέσα σε δευτερόλεπτα η οδός Καρύτση είχε μετατραπεί σε... εμπόλεμη ζώνη.

Ο Μουτσογιάννης επιχείρησε να διαφύγει εκτοξεύοντας μία ακόμα χειροβομβίδα (τραυματίζοντας, μάλιστα, δύο αστυφύλακες που τον καταδίωκαν, ενώ ένας τρίτος ο Αθανάσιος Πινακούλιας υπέκυψε αργότερα στα τραύματά του), αλλά τελικά συνελήφθη - λίγο πριν εκτοξεύσει και τρίτη χειροβομβίδα - από περαστικούς οι οποίοι και τον παρέδωσαν στους αστυφύλακες που είχαν σπεύσει στο σημείο. Ο Λαδάς μεταφέρθηκε εσπευσμένα στο νοσοκομείο αλλά περίπου στις 10 το βράδυ άφησε την τελευταία του πνοή, αφού η καρδιά του έπαψε να χτυπά.

Η κυβέρνηση έκανε λόγο αμέσως για «κομμουνιστική τρομοκρατία» και για απόπειρα αποσταθεροποίησης του κράτους.

Ο Μουτσογιάννης, κατά την ανάκρισή του, ομολόγησε τη συμμετοχή του και κατονόμασε συνεργούς και καθοδηγητές του παράνομου δικτύου του ΚΚΕ. «Είμαι κομμουνιστής, επήρα εντολή από το κόμμα μου, έπρεπε να την εκτελέσω» είπε στην ανάκρισή του ο Μουτσογιάννης ενώ αργότερα στην απολογία του στο στρατοδικείο ανέφερε: «Ο αγώνας του Κομμουνιστικού Κόμματος είναι μια απάτη. Μεταξύ αυτών που λένε στη διαφώτιση και της πραγματικότητας, υπάρχει πελώρια διαφορά. Πάντως εγώ θεωρώ τον εαυτόν μου ένοχον, ότι συνετέλεσα εις την καταστροφήν του Ελληνικού Λαού».

Στο εδώλιο οδηγήθηκαν συνολικά εννέα άτομα που κατηγορήθηκαν ως συνεργοί ή οργανωτές της επίθεσης. Οι δίκες διεξήχθησαν σε πολεμικό κλίμα με τον φιλοκυβερνητικό Τύπο να ζητάει την παραδειγματική τιμωρία των ενόχων.

Έξι από τους συγκατηγορούμενους του Μουτσογιάννη καταδικάστηκαν σε θάνατο και εκτελέστηκαν το πρωί της 21ης Ιουνίου 1948 πίσω από το νοσοκομείο «Σωτηρία», ενώ ο ίδιος, εξαιτίας της συνεργασίας του με τις αρχές και των μεταγενέστερων αποκαλύψεων που έκανε για την παράνομη δράση του ΚΚΕ δεν εκτελέστηκε αλλά καταδικάστηκε σε πολυετή κάθειρξη.

Τα αντίποινα της κυβέρνησης ήταν άμεσα και σκληρά. Μέσα σε λίγες ημέρες επιταχύνθηκαν οι εκτελέσεις καταδικασμένων κομμουνιστών (μόνο την Τρίτη του Πάσχα εκτελέστηκαν 154 άνθρωποι και ως τις 10 Μάη ο αριθμός είχε φτάσει τους 311), εντάθηκαν οι εκτοπίσεις σε Μακρόνησο και άλλα στρατόπεδα, ενώ η αστυνομία εξαπέλυσε σαρωτικές επιχειρήσεις συλλήψεων στην Αθήνα και τον Πειραιά.

Με λίγα λόγια η δολοφονία του Λαδά χρησιμοποιήθηκε από το εμφυλιακό κράτος ως απόδειξη ότι ο εσωτερικός εχθρός δρούσε ακόμη και στην καρδιά της πρωτεύουσας και άρα η καταστολή έπρεπε να γίνει ολοκληρωτική.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.