Η θυελλώδης ζωή του «πατέρα» της Αναρχίας Μιχάηλ Μπακούνιν και η κόντρα με τον Μαρξ

«Απεχθάνομαι τον κομμουνισμό, γιατί είναι η άρνηση της ελευθερίας και γιατί δεν μπορώ να αντιληφθώ τίποτε το ανθρώπινο χωρίς ελευθερία. Δεν είμαι κομμουνιστής γιατί ο κομμουνισμός συγκεντρώνει και απορροφά όλες τις δυνάμεις της κοινωνίας μέσα στο κράτος· γιατί καταλήγει απαραίτητα στη συγκέντρωση της ιδιοκτησίας στα χέρια του κράτους, ενώ εγώ θέλω την κατάργηση του κράτους - τη ριζική εξάλειψη της εξουσίας και της κηδεμονίας του κράτους - που, με την πρόφαση ότι κάνει τους ανθρώπους ηθικούς και πολιτισμένους, τους έχει μέχρι σήμερα υποδουλώσει, καταπιέσει, εκμεταλλευτεί και εξαθλιώσει».

Οι αναρχικοί δεν έχουν ηγέτες ή κάποιους φωτεινούς παντογνώστες που υποτίθεται ότι θα μπουν στην πρωτοπορία του κινήματος και θα οδηγήσουν τους επαναστατημένους στην πολιτική Γη της Επαγγελίας. Κανείς δεν είναι πάνω από τους άλλους, κανείς δεν είναι υπεράνω κριτικής.

Ο Μιχαήλ Μπακούνιν, ωστόσο, είναι μία ξεχωριστή περίπτωση. Στο μυαλό του Μπακούνιν η Αναρχία αποτελούσε την πιο ριζοσπαστική μορφή κοινωνικής οργάνωσης. Στο κέντρο της σκέψης του βρισκόταν η πεποίθηση ότι η εξουσία διαφθείρει και ότι η πραγματική ελευθερία μπορεί να υπάρξει μόνο όταν οι άνθρωποι αυτοδιοικούνται.

Το ζήτημα με τον Μπακούνιν είναι πως δεν υπήρξε ο θεωρητικός της Αναρχίας. Η ζωή του ήταν μία αδιάκοπη περιπέτεια εξεγέρσεων, φυλακίσεων, αποδράσεων και πολιτικών συγκρούσεων. Από τις επαναστάσεις του 1848 έως τη σφοδρή αντιπαράθεση με τον Καρλ Μαρξ στην Α' Διεθνή, ο Μπακούνιν μετέτρεψε τη ζωή του σε πεδίο μάχης για την ελευθερία.

Ένας αριστοκράτης που απαρνήθηκε τα προνόμιά του, ένας δραπέτης που διέσχισε ηπείρους για να συνεχίσει τον αγώνα του και ένας στοχαστής που πίστεψε ότι η ανθρώπινη ελευθερία δεν χαρίζεται από καμία εξουσία αλλά κατακτάται συλλογικά με τον διαρκή αγώνα. Μέχρι την Αναρχία.

«Το πάθος για καταστροφή είναι επίσης ένα δημιουργικό πάθος»

Ο Μιχαήλ Αλεξάντροβιτς Μπακούνιν γεννήθηκε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 18 Μαΐου 1814, στο κτήμα της (αριστοκρατικής) οικογένειάς του στο Πριαμούχινο της Ρωσίας. Παρά την ευγενική του καταγωγή, από νωρίς ένιωσε ασφυξία απέναντι στην αυταρχική δομή της τσαρικής κοινωνίας.

Σπούδασε στη στρατιωτική σχολή πυροβολικού στην Αγία Πετρούπολη και υπηρέτησε για λίγο στον στρατό αλλά σύντομα εγκατέλειψε τη στρατιωτική σταδιοδρομία για να αφιερωθεί στη φιλοσοφία.

Στην πραγματικότητα ο Μπακούνιν, το 1835, λιποτάκτησε και λίγο έλειψε να γράψει στο «βιογραφικό» του την πρώτη του σύλληψη αλλά ο πατέρας του χρησιμοποίησε την επιρροή που είχε και έτσι ο νεαρός Μιχαήλ τη γλίτωσε.

Την επόμενη χρονιά πήγε στη Μόσχα για να ριχτεί με πάθος στη μελέτη της φιλοσοφίας κάτι που του άνοιξε τις πόρτες μίας εντελώς νέας ζωής. Το 1842 βρέθηκε στο Βερολίνο με τις επαναστατικές ιδέες, πλέον, όχι απλά να έχουν ανθίσει μέσα του αλλά να έχουν γίνει μία τεράστια φωτιά που τον έκαιγε ολόκληρο.

Στο Βερολίνο θα δημοσιεύσει και ένα από τα πρώτα του επαναστατικά μανιφέστα υπό τον τίτλο «Η αντίδραση στη Γερμανία» μέσα στο οποίο διατύπωσε μία φράση που έμελλε να τον ακολουθήσει για όλη του τη ζωή αλλά και να γίνει ένα από τα πιο αγαπημένα συνθήματα των αναρχικών οπουδήποτε στη γη: «Το πάθος για καταστροφή είναι επίσης ένα δημιουργικό πάθος»!

Η τσαρική Ρωσία που είχε μάθει τα... κατορθώματά του του διεμήνυσε να γυρίσει γρήγορα πίσω, εκείνος αρνήθηκε και έτσι του αφαιρέθηκε το διαβατήριο. Και αφού δεν μπορούσε να επιστρέψει, αποφάσισε να ταξιδέψει.

Βέλγιο, Ελβετία και τελικά Γαλλία. Στο Παρίσι γνώρισε τον Προυντόν και τον Μαρξ. Είναι η εποχή που μέσα του «κλείδωσε» η ιδέα ότι η κοινωνική απελευθέρωση δεν μπορούσε να επιτευχθεί μέσω μεταρρυθμίσεων ή μέσω ενός ισχυρού κράτους αλλά μόνο μέσα από την συλλογική εξέγερση των καταπιεσμένων.

Όπως ήδη αναφέρθηκε, ωστόσο, ο Μπακούνιν δεν ήταν άνθρωπος μόνο των λόγων. Ήταν κυρίως άνθρωπος των πράξεων. Της δράσης. Συμμετείχε στην παρισινή επανάσταση του 1848, αποπειράθηκε να οργανώσει επαναστατικό δίκτυο στη λαϊκή εξέγερση στην Πράγα, πήγε στην Πολωνία και ξανά στη Γερμανία για να προκαλέσει και εκεί εξεγέρσεις, ενώ το 1849 βρέθηκε πίσω από φλεγόμενα οδοφράγματα στη Δρέσδη.

Δυστυχώς για τον ίδιο εκεί συνελήφθη. Αρχικά παραδόθηκε από τις αρχές στην Αυστρία και στη συνέχεια εκδόθηκε στη Ρωσία όπου έμεινε κρατούμενος στις φυλακές της Αγίας Πετρούπολης για περίπου έξι χρόνια και με την υγεία του, πλέον, κλονισμένη.

Μετά τη φυλακή ήρθε η εξορία στη Σιβηρία όπου παρέμεινε για τέσσερα χρόνια πριν καταφέρει να αποδράσει και με πλοίο φτάσει στην Ιαπωνία και από εκεί στις ΗΠΑ όπου αφού πήρε την υπηκοότητα επέστρεψε στην Ευρώπη και συγκεκριμένα στην Αγγλία!

Αν και δεν έχει συλλάβει πλήρως το ιδεολογικό πλαίσιο της Αναρχίας, στο Λονδίνο θα δημοσιεύσει το δοκίμιο «Συναγερμός της Επανάστασης» όπου εκεί κάποιος μπορεί να εντοπίσει το «σπέρμα» που αργότερα θα τον οδηγήσει να γράψει κείμενα όπως το «Θεός και Κράτος» όπου πλέον, οι αρχές του οικουμενικού αναρχισμού είναι ξεκάθαρες.

Σε αυτή την μπροσούρα ο Μπακούνιν υποστήριξε ότι τόσο η πολιτική όσο και η θρησκευτική εξουσία υποδουλώνουν τον άνθρωπο. Πίστευε ότι εργάτες και αγρότες έπρεπε να καταστρέψουν το κράτος και να δημιουργήσουν μία ομοσπονδία ελεύθερων κοινοτήτων. Η ελευθερία, για τον Μπακούνιν, δεν ήταν ατομική απομόνωση αλλά συλλογική χειραφέτηση. «Είμαι πραγματικά ελεύθερος μόνο όταν όλοι οι άνθρωποι γύρω μου είναι ελεύθεροι», έγραφε.

«Αν υπάρχει Κράτος, υπάρχει κυριαρχία, επομένως, υπάρχει σκλαβιά»

Η ζωή του Μπακούνιν σημαδεύτηκε από μία κόντρα που σε μεγάλο βαθμό τροφοδοτεί ακόμα τις (πολιτικές) κόντρες ανάμεσα σε αναρχικούς και κομμουνιστές. Το 1868 ο Μπακούνιν έμενε στη Γενεύη. Έλαβε μέρος στην Α' Διεθνή, μία ομοσπονδία κομμάτων της εργατικής τάξης.

Ο Μπακούνιν εντάχθηκε στη Διεθνή μερικά χρόνια μετά τη «γέννησή» της φέρνοντας μαζί του ένα ισχυρό δίκτυο αναρχικών επαναστατών από την Ιταλία, την Ισπανία και την Ελβετία.

Στη συνύπαρξη Μαρξ – Μπακούνιν δεν υπήρχε μήνας του μέλιτος. Οι δυο τους μπορεί να επεδίωκαν την κοινωνική επανάσταση αλλά διαφωνούσαν ριζικά ως προς τα μέσα. Ο Μαρξ θεωρούσε αναγκαία μια μεταβατική φάση (εργατική κρατική εξουσία) την οποία ονόμασε «δικτατορία του προλεταριάτου». Ο Μπακούνιν απαντούσε ότι κάθε κράτος, ακόμη και αν αυτοαποκαλείται εργατικό, θα γεννούσε μία νέα άρχουσα τάξη... ειδικών, γραφειοκρατών και κομματικών στελεχών.

Η κόντρα ανάμεσα στους δύο κορυφώθηκε το 1872 όπου με πρωτοβουλία του Μάρξ, ο Μπακούνιν και οι υπόλοιποι αναρχικοί διαγράφηκαν από τη Διεθνή. Το μέγεθος της κόντρας ανάμεσα στους δύο αποτυπώνεται ξεκάθαρα στο κείμενο του Μπακούνιν «Κρατισμός και Αναρχία» (1873) όπου γίνεται ξεκάθαρη πλέον η τεράστια διαφορά που υπάρχει ανάμεσα σε αυτές τις δύο τάσεις του επαναστατικού κινήματος.

Ως απάντηση, στις 15 και 16 Σεπτεμβρίου εκείνης της χρονιάς δημιουργήθηκε η Αναρχική Διεθνής στην Ελβετία όπου οι αναρχικοί διακήρυξαν ότι κάθε προσπάθεια επιβολής κρατικής εξουσίας είναι καταπιεστική και τάχθηκαν υπέρ της οργάνωσης των εργαζομένων μέσω των συνδικάτων, της αυτοοργάνωσης και της άμεσης δράσης.

Τα τελευταία χρόνια της ζωής του ο Μπακούνιν  τα πέρασε πάμφτωχος (εξαρτώμενος απόλυτα από τη βοήθεια φίλων και συντρόφων του) στην Ελβετία σχεδιάζοντας πάντα μυστικές επαναστατικές οργανώσεις.

Αν κι έγραψε μανιφέστα, άρθρα και βιβλία δεν ολοκλήρωσε ποτέ ένα μεγάλο έργο αφού κάθε φορά που ο ίδιος θεωρούσε ότι τον καλούσε το επαναστατικό του καθήκον τα παρατούσε όλα στη μέση και πήγαινε στην πρώτη γραμμή απεργιών και εξεγέρσεων.

Παρά την κάκιστη κατάσταση της υγείας του, συμμετείχε σε άλλη μια εξέγερση, αυτή τη φορά στην Μπολόνια πριν επιστρέψει στη Βέρνη όπου και πέθανε την 1η Ιουλίου 1876.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.