Ο «φιλόσοφος της αυτονομίας» Κορνήλιος Καστοριάδης και η έχθρα με τον σταλινισμό

«Η επανάσταση δε σημαίνει χείμαρρους αίματος, την κατάληψη των Χειµερινών Ανακτόρων και ούτω καθεξής. Η επανάσταση σημαίνει τον ριζικό μετασχηματισμό των θεσμών της κοινωνίας. Με αυτή την έννοια, φυσικά είμαι επαναστάτης».

Και επαναστάτης και φιλόσοφος. Ο «φιλόσοφος της αυτονομίας» όπως τον αποκάλεσαν. Τα λόγια που διαβάσατε και ανήκουν στον Κορνήλιο Καστοριάδη δεν αποτελούν απλά φιλοσοφικές διακηρύξεις. Είναι η συμπύκνωση μίας ζωής αφιερωμένης στην ελευθερία της σκέψης, στην κριτική των δογμάτων και στη βαθιά πίστη ότι οι κοινωνίες μπορούν να αυτοθεσμίζονται.

«Πρέπει να απαλλαγούμε από την κακή συνήθεια να θεωρούμε υπεύθυνο για κάθε τι κακό τους άλλους. Τους καπιταλιστές, τους γραφειοκράτες, τους πολιτικούς. Τους λαούς δεν πρέπει να τους βλέπουμε σαν μωρά, που τα σέρνουν από τη μύτη. Είναι συνυπεύθυνοι και συνένοχοι» είχε πει ο ίδιος.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης, υπήρξε ένας από τους σημαντικότερους Έλληνες διανοητές του 20ου αιώνα, φιλόσοφος, οικονομολόγος, ψυχαναλυτής και πολιτικής στοχαστής με διεθνή ακτινοβολία. Η πορεία του, από την Αθήνα του Μεσοπολέμου μέχρι το Παρίσι της μεταπολεμικής διανόησης, συνδέθηκε με τις μεγάλες ιδεολογικές συγκρούσεις του αιώνα. Τον μαρξισμό, την κρίση του κομμουνιστικού κινήματος, την αναζήτηση μίας νέας δημοκρατικής αυτονομίας.

Στο επίκεντρο της σκέψης του βρισκόταν η ιδέα ότι η κοινωνία δεν είναι ένα μηχανικό σύστημα αλλά ένα πεδίο δημιουργίας νοημάτων, όπου οι άνθρωποι έχουν την ευθύνη της ίδιας τους της ιστορίας.

«Η δημοκρατία δυτικού τύπου είναι φιλελεύθερη ολιγαρχία»

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης γεννήθηκε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 11 Μαρτίου του 1922 στην Κωνσταντινούπολη, σε μία ελληνική οικογένεια που λίγο μετά την Μικρασιατική καταστροφή μετακόμισε μόνιμα στην Αθήνα.

Ανήσυχο πνεύμα από μικρός. Λέγεται πως όταν ήταν μόλις έξι ετών αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει πιάνοντας με βρεγμένα χέρια ένα ηλεκτρικό καλώδιο γιατί ο πατέρας του τού είχε απαγορεύσει να ξενυχτήσει προκειμένου να ολοκληρώσει τη γραπτή τιμωρία που του είχε επιβληθεί στο σχολείο!

Σε ηλικία μόλις 13 ετών ήρθε σε επαφή με τη μαρξιστική σκέψη μέσα από τις σελίδες ενός βιβλίου που αγόρασε σε υπαίθριο βιβλιοπωλείο.

Μαθητής ακόμα άρχισε να μελετά φιλοσοφία, μαθηματικά και πολιτική οικονομία. Το άστρο του άρχισε να λάμπει στη Νομική Σχολή του ΕΚΠΑ όπου ομηρικές ήταν (ιδεολογικές και φιλοσοφικές) κόντρες που είχε ως νεαρός φοιτητής με τον μετέπειτα Πρόεδρο της Δημοκρατίας Κωνσταντίνο Τσάτσο.

Στην περίοδο της ναζιστικής κατοχής ο Καστοριάδης ωρίμασε πολιτικά . Αρχικά εντάχθηκε στην κομμουνιστική νεολαία αλλά πολύ γρήγορα άρχισε να απομακρύνεται από τον σταλινισμό θεωρώντας ότι πρόδιδε το απελευθερωτικό πνεύμα του μαρξισμού.

Ο (πολιτικός) δρόμος που πήρε τον οδήγησε μακριά από το ΚΚΕ και τον οδήγησε στον τροτσκισμό. Μέσα από πολλές περιπέτειες, κυνηγημένος θα επιβιβαστεί στο θρυλικό πλοίο «Ματαρόα», θα φτάσει στην Ιταλία και από εκεί θα περάσει (το 1945) στη Γαλλία με υποτροφία της κυβέρνησης της χώρας. Εκεί έμελλε να ζήσει το μεγαλύτερο (και πιο δημιουργικό) μέρος της ζωής του. Εργάστηκε ως οικονομολόγος ενώ παράλληλα ανέπτυξε έντονη πνευματική και πολιτική δραστηριότητα. Στο Παρίσι συνδέθηκε με κύκλους της ριζοσπαστικής αριστεράς ίδρυσε μαζί με τον Κλοντ Λεφόρ την πολιτική ομάδα «Σοσιαλισμός ή βαρβαρότητα» που εξέδιδε και το ομώνυμο περιοδικό.

Η συγκεκριμένη ομάδα εξελίχθηκε σε ένα από σημαντικότερα εργαστήρια κριτικής σκέψης της μεταπολεμικής Ευρώπης. Εκεί, ο Καστοριάδης, ανέπτυξε την ιδέα ότι τα κομμουνιστικά καθεστώτα δεν ήταν σοσιαλιστικά αλλά μορφές γραφειοκρατικού καπιταλισμού.

Είναι ενδεικτικό πως τα κείμενα και η σκέψη της ομάδας και κυρίως του Καστοριάδη αποτελούν βασική πηγή έμπνευσης των εξεγερμένων φοιτητών του Μάη του '68.

Για τον Καστοριάδη η πραγματική δημοκρατία είναι η κοινωνία της αυτονομίας, μία κοινωνία στην οποία οι πολίτες αναγνωρίζουν ότι οι ίδιοι δημιουργούν τους θεσμούς τους και μπορούν να τους αλλάξουν.

Παράλληλα στράφηκε στη φιλοσοφία και την ψυχανάλυση. Το σημαντικότερο έργο του (Η Φαντασιακή Θέσμιση της Κοινωνίας (1975), αποτελεί μία από τις πιο πρωτότυπες φιλοσοφικές συμβολές του 20ου αιώνα. Εκεί ο Καστοριάδης διατυπώνει τη θεωρία του «κοινωνικού φαντασιακού», την ιδέα δηλαδή ότι κάθε κοινωνία δημιουργεί τα δικά της νοήματα, αξίες και θεσμούς μέσα από μία δημιουργική φαντασία που δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με ιστορικούς ή οικονομικούς νόμους.

Οι διαλέξεις του προσέλκυαν φοιτητές και διανοούμενους από όλη την Ευρώπη, ενώ τα έργα του μεταφράστηκαν σε πολλές γλώσσες. Για πολλούς στοχαστές θεωρείται ένας από τους πιο ριζοσπαστικούς κριτικούς τόσο του καπιταλισμού όσο και του (γραφειοκρατικού) κομμουνισμού.

Ο Κορνήλιος Καστοριάδης πέθανε στο Παρίσι στις 26 Δεκεμβρίου 1997, από επιπλοκές μετά από εγχείρηση ανοιχτής καρδιάς, σε ηλικία 75 ετών.

«''Ένωση Σοβιετικών Σοσιαλιστικών Δημοκρατιών''... τέσσερις λέξεις, τέσσερα ψέματα»

Όπως ήδη αναφέρθηκε νωρίτερα η σχέση του Καστοριάδη με το ελληνικό κομμουνιστικό κίνημα υπήρξε από νωρίς συγκρουσιακή. Αν και νέος είχε βρεθεί μέσα στις γραμμές του ΚΚΕ η κριτική του στον σταλινισμό τον έφερε σε αντίθεση με το Κόμμα.

Το σημείο καμπής υπήρξε η περίοδος των ματωμένων Δεκεμβριανών του 1944. Οι συγκρούσεις στην Αθήνα ανάμεσα στις δυνάμεις του ΕΑΜ -ΕΛΑΣ και την κυβέρνηση που υποστηριζόταν από τους βρετανούς ήταν ένα από τα πλέον δραματικά επεισόδια της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.

Ο Καστοριάδης αν και παρέμενε αντικαπιταλιστής και αντιιμπεριαλιστής, θεωρούσε ότι η πολιτική γραμμή του ΚΚΕ ήταν βαθιά αυταρχική και υποταγμένη στη σοβιετική στρατηγική.

Η εμπειρία των Δεκεμβριανών ενίσχυσε την πεποίθησή του ότι το ΚΚΕ λειτουργούσε ως γραφειοκρατικός μηχανισμός εξουσίας και όχι ως φορέας κοινωνικής αυτονομίας. Η κριτική, ωστόσο, δεν περιοριζόταν στην πολιτική τακτική. Εστίαζε κυρίως στο ζήτημα της ελευθερίας.

Για τον Καστοριάδη, ο σταλινισμός είχε μετατρέψει το επαναστατικό πρόταγμα σε ένα σύστημα απόλυτου ελέγχου της κοινωνίας από το κόμμα. Η σύγκρουσή του με το ΚΚΕ ήταν επομένως βαθύτερη: Αφορούσε τη φύση της ίδια της επανάστασης.

Ο Καστοριάδης ήδη από το 1942 είχε αποχωρήσει από το ΚΚΕ και είχε ενταχθεί στην τροτσκιστική ομάδα του Άγι Στίνα (το πραγματικό του όνομα ήταν Σπύρος Πρίφτης και ήταν ένας εκ των ιδρυτών του ΚΚΕ) και αυτό τον έθεσε αντιμέτωπο τόσο των Ναζί κατακτητών όσο και των στελεχών του ΚΚΕ.

Ως τροτσκιστής θα αντιμετωπίσει το κυνήγι ομάδων όπως η ΟΠΛΑ αλλά τελικά θα καταφέρει να διαφύγει στη Γαλλία όπου εκεί μετέτρεψε τις όποιες διαφωνίες που είχε με το ΚΚΕ σε ανοιχτή θεωρητική αντιπαράθεση.

Σε κείμενα που δημοσίευσε στο περιοδικό «Σοσιαλισμός ή Βαρβαρότητα» κατήγγειλε τα κομμουνιστικά καθεστώτα της Ανατολικής Ευρώπης ως συστήματα γραφειοκρατικής κυριαρχίας κάτι που οδήγησε σε οριστική ρήξη με τα κόμματα του «ορθόδοξου» κομμουνισμού, συμπεριλαμβανομένου και του ΚΚΕ.

«Τριάντα χρόνια μετά τη Ρωσική Επανάσταση, το επαναστατικό κίνημα, το οποίο έχει γνωρίσει μεγάλες νίκες και έχει υποστεί βαθιές ήττες, φαίνεται κατά κάποιο τρόπο να είναι υπό εξαφάνιση. Σαν ποτάμι που πλησιάζει τη θάλασσα, έχει διασπαστεί σε ρυάκια, έχει απλωθεί σε βάλτους και έλη, και τελικά έχει ξεραθεί στην άμμο» είχε πει ο ίδιος.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.