Ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν, η εμβληματική 9η Συμφωνία και μία περίεργη... κατάρα

Αν και κωφός διηύθυνε μπροστά σε κοινό μια πολυμελή ορχήστρα που έπαιζε την «9η Συμφωνία». Δεν άκουγε σχεδόν τίποτα αλλά χάρισε στον κόσμο μια υπέροχη, σχεδόν αξεπέραστη σύνθεση.

Μια ημέρα σαν σήμερα, στις 7 Μαΐου 1824, η μουσική ιδιοφυΐα που άκουγε στο όνομα Λούντβιχ βαν Μπετόβεν αποκάλυψε αυτό που για πολλούς θεωρείται το κορυφαίο ανθρώπινο δημιούργημα στον τομέα της μουσικής.

Σήμερα η «9η Συμφωνία» παραμένει σημείο αναφοράς, όχι μόνο για τη μουσική αλλά και για τον παγκόσμιο πολιτισμό. Το μήνυμα την ανθρώπινης ενότητας. Γραμμένο από έναν άνθρωπο απομονωμένο στη σιωπή της κώφωσης, συνεχίζει να συγκινεί εκατομμύρια ανθρώπους.

Είναι ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο στην ιστορία της μουσικής: Ένας άνθρωπος που δεν μπορούσε να ακούσει δημιούργησε τον πιο διάσημο ύμνο στη χαρά και στην ανθρώπινη αδελφοσύνη.

Μια ζωή γεμάτη αξεπέραστες συνθέσεις και... αλκοόλ

«Η τέχνη μου αφιερώνεται στην ανακούφιση των φτωχών» έλεγε ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν ο οποίος ήταν ένας καλλιτέχνης που ξεκάθαρα έζησε μπροστά από την εποχή του. Και να σκεφτεί κανείς πως αυτός ο άνθρωπος σχεδόν πιέστηκε στην αρχή της ζωής του να ακούει και να μελετάει μουσική.

Αυτός που τον πίεζε ήταν ο πατέρας του, Γιόχαν βαν Μπετόβεν, ένας μέθυσος, βίαιος και φτωχός τενόρος, ο οποίος ήθελε ο γιος του να κάνει όσα δεν μπόρεσε να κάνει εκείνος στη μουσική. Ήθελε να τον μετατρέψει σε έναν νέο Μότσαρτ.

Και παρά τον προφανή εξαναγκασμό ο Λούντβιχ βαν Μπετόβεν τα κατάφερε. Θρεμμένος με τις ιδέες της Γαλλικής Επανάστασης ήταν χαρακτήρας υπερήφανος.

Έγραφε μουσική για τους ανθρώπους και όχι για τους κόλακες που τον περικύκλωναν. Αγάπησε τη μουσική και χάρισε στην ανθρωπότητα μερικά από τα σπουδαιότερα έργα. Ήταν συνθέτης εννέα σπουδαίων συμφωνιών, μεταξύ αυτών και η γνωστή ως η «Ηρωική» (η τρίτη), η «Ποιμενική» (η έκτη) και φυσικά η ένατη με τον «Ύμνο της Χαράς» με στίχους από το ομώνυμο ποίημα του Φρίντριχ Σίλερ – που είναι ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα ακούσματα των δύο τελευταίων αιώνων και έχει επιλεχθεί για ύμνος της Ευρωπαϊκής Ένωσης.

Μια δημιουργία – σύμβολο στην ελπίδα, την ενότητα και την υπεράνω συνόρων συμφιλίωση των ανθρώπων. Έγραψε, επίσης, την όπερα «Φιντέλιο», το μπαλέτο «Προμηθεύς», τη «Μεγάλη Λειτουργία», το ορατόριο «Ο Χριστός στο όρος των Ελαιών», κονσέρτα για πιάνο και κονσέρτα για βιολί και πολλά άλλα μουσικά έργα που έχουν μείνει στους αιώνες.

Στα 29 του άρχισε σταδιακά να χάνει την ακοή του. Όσο περνούσαν τα χρόνια τόσο το πρόβλημα χειροτέρευε. Αλλά εκείνος δεν το έβαλε κάτω. Συνέχισε να γράφει σπουδαία μουσική και προσπαθούσε ο ίδιος να διευθύνει τις ορχήστρες που έπαιζαν τα έργα του.

Έστω και αν άκουγε λίγο. Έστω και αν χρειαζόταν να έχει δίπλα του έναν βοηθό. Η κατάσταση της ακοής τους διαρκώς χειροτέρευε. «Ζω μια μίζερη ζωή» έλεγε σε φίλους του. Ταυτόχρονα είχε να αντιμετωπίσει τους δικούς του «δαίμονες».

Περιστασιακές ερωτικές σχέσεις με αδιάφορες προς αυτόν γυναίκες, ενώ παράλληλα «βυθίστηκε» στο αλκοόλ. Έπινε και έπινε πολύ και καθημερινά.

Το αλκοόλ επιδείνωσε τα προβλήματα υγείας που είχε. Έφτασε ακόμα και στα όρια της αυτοκτονίας.

Από ένα σημείο και μετά τ’ αφτιά του άρχισαν να πονούν και στο στομάχι του ένιωθε συνέχεια διάφορες διαταραχές. Το 1826 έπαθε υδρωπικία και τον επόμενο χρόνο στις 26 Μαρτίου 1827, πέθανε μέσα στο σπίτι του στη Βιέννη.

Μια διεθνής ομάδα ερευνητών αναζητούσε επί πολλά χρόνια τα αίτια θανάτου του Μπετόβεν αναλύοντας τούφες από τα μαλλιά του. Τον Μάρτιο του 2023, η ομάδα κατέληξε πως ο Μπετόβεν είχε προδιάθεση για ηπατική νόσο και είχε μολυνθεί από ηπατίτιδα Β που σε συνδυασμό με την κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να οδήγησε στο θάνατό του.

Η μελέτη δημοσιεύθηκε στο Current Biology και μεταξύ άλλων ανέφερε πως αν και η αιτία της απώλειας ακοής του Μπετόβεν παραμένει μυστήριο, η ανάλυση δείχνει ότι ο συνθέτης πιθανότατα πέθανε από ηπατική νόσο που προκλήθηκε  από συνδυασμό ιογενούς ηπατίτιδας, κατανάλωσης αλκοόλ και γενετικών παραγόντων.

«Υπήρχε μια τέλεια καταιγίδα», είπε ο Τρίσταν Μπεγκ, ερευνητής αρχαίων γονιδιωμάτων στο Πανεπιστήμιο του Κέιμπριτζ. Και αν για την αιτία θανάτου φαίνεται πως βρέθηκε, δεν συμβαίνει το ίδιο με την αιτία της κώφωσης του σπουδαίου μουσουργού η οποία παραμένει μυστήριο ακόμα και σήμερα.

Η αξεπέραστη «Ωδή στη Χαρά»

Περίπου 12 χρόνια μετά την ολοκλήρωση της 8ης Συμφωνίας, ο Μπετόβεν έλαβε μία παραγγελία από τον διευθυντή της Φιλαρμονικής Εταιρείας του Λονδίνου. Κάπως έτσι το 1818 άρχισε να δουλεύει πάνω στο νέο του έργο το οποίο και ολοκλήρωσε το 1824!

Τόσο χρειάστηκε για να το ολοκληρώσει. Έξι χρόνια. Κανονικά το διάστημα αυτό θα έπρεπε να θεωρείται μεγάλο. Για τον Μπετόβεν, ωστόσο, δεν ήταν δεδομένου πως σχεδόν δεν άκουγε! Ο Μπετόβεν, συνέχισε να συνθέτει με απίστευτη επιμονή, βασιζόμενος στη θεωρητική γνώση, στη μνήμη των ήχων και στις δονήσεις του πιάνου.

Αλλά δεν ήταν μόνο η κώφωση. Ήταν και κάτι άλλο. Ακόμα πιο σημαντικό. Το γεγονός πως για πρώτη φορά ένας συνθέτης ενσωμάτωνε φωνητική μουσική σε ένα συμφωνικό έργο.

Στο μυαλό του ο Μπετόβεν είχε αρχίσει να δουλεύει το νέο του έργο ήδη από 1818, επιθυμώντας την μελοποίηση του ποιήματος του Φρίντριχ Σίλερ «Για τη Χαρά» (γνωστότερο και ως «Ωδή στη Χαρά»).

Η χορωδία εισέρχεται στο τελευταίο μέρος της Συμφωνίας και για τον λόγο αυτό η 9η του Μπετόβεν ονομάστηκε και Χορωδιακή Συμφωνία.

Στα τρία πρώτα μέρη της Συμφωνίας («Allegro ma non tropo, un poco maestoso», «Molto Vivace», «Adagio molto e cantabile») δεν αντιμετώπισε ιδιαίτερες δυσκολίες, αλλά το τέταρτο («Presto… Prestissimo») που θα περιείχε και το ποίημα του Σίλερ, τον δυσκόλεψε αρκετά.

Ο Μπετόβεν ήθελε η πρεμιέρα της 9ης να γίνει στο Βερολίνο. Τελικά, έγινε στη Βιεννη, μία ημέρα σαν σήμερα, στο κατάμεστο Theater am Kärntnertor και αποτέλεσε κοσμικό γεγονός.

Η ορχήστρα και η χορωδία χρειάστηκαν εξαντλητικές πρόβες, καθώς το έργο θεωρούνταν εξαιρετικά δύσκολο τεχνικά. Μάλιστα, αρκετοί μουσικοί πίστευαν ότι κάποια αποσπάσματα ήταν σχεδόν αδύνατο να εκτελεστούν σωστά.

Στη σκηνή, την ημέρα της πρεμιέρας υπήρχε και δεύτερος μαέστρος. Ήταν ο Μίκαελ Ουμλάουφ ο οποίος όταν διαπίστωσε πως η συνύπαρξη με τον Μπετόβεν πάνω στη σκηνή ήταν καταστροφική έδωσε εντολή στους μουσικούς να ακολουθούν αποκλειστικά τον ίδιο αφού ο Μπετόβεν δεν μπορούσε να ακούσει και συχνά έχανε τον ρυθμό.

Η πιο συγκλονιστική στιγμή της βραδιάς ήρθε μετά το τέλος του έργου. Ο Μπετόβεν συνέχιζε να κοιτάζει τις παρτιτούρες χωρίς να έχει αντιληφθεί ότι το κοινό έχει ξεσπάσει σε θυελλώδη χειροκροτήματα.

Τότε η κοντράλτο Καρολίν Ούνγκερ, τον άγγιξε και τον γύρισε προς την αίθουσα ώστε να δει το παραλήρημα του κοινού. Σύμφωνα με μαρτυρίες της εποχής, οι θεατές χειροκροτούσαν όρθιοι και κουνούσαν καπέλα και μαντίλια στον αέρα προκειμένου να τους «ακούσει» και ο Μπετόβεν.

Η «κατάρα της 9ης Συμφωνίας»

Στην προσπάθεια του να ερμηνεύσει ή να εξηγήσει ή έστω να αποκωδικοποιήσει τον θάνατο, ο άνθρωπος, πολλές φορές, καταφεύγει στο... μεταφυσικό προκειμένου να δώσει μια κάποια εξήγηση σε ότι δεν μπορεί να εξηγήσει.

Σε ότι αφορά τη μουσική η 9η Συμφωνία του Μπετόβεν έχει μια ξεχωριστή θέση, ίσως την σημαντικότερη, ανάμεσα σε θεωρίες συνωμοσίας και αστικούς μύθους. Πρόκειται για την «κατάρα της 9ης Συμφωνίας».

Σύμφωνα με αυτή ο Μπετόβεν πέθανε αφού πρώτα την ολοκλήρωσε. Το ίδιο είχε συμβεί και με πολλούς άλλους σπουδαίους συνθέτες οι οποίοι έφτασαν να ολοκληρώσουν εννέα συμφωνίες αλλά δεν πρόλαβαν να ολοκληρώσουν την δέκατη! Αλεξάντρ Γκλαζουνόφ, Ραλφ Βον Ουίλιαμς, Κουρτ Άτερμπεργκ, Έλι Ζιγκμάιστερ, Έγκον Βέλεζ, Άλφρεντ Σνίτκε, Ρότζερ Σέσιονς, Πίτερ Μένιν, Μάλκολμ Άρνολντ και ο πιο σύγχρονος της λίστας, ο Αμερικανός Ντέιβιντ Μασλάνκα, που απεβίωσε το 2017, είναι μερικοί από τους συνθέτες που δεν μπόρεσαν να ξεκινήσουν ή να ολοκληρώσουν την δέκατη συμφωνία τους.

Και κάπως έτσι ο μύθος που ξεκίνησε από τον Αυστριακό συνθέτη Γκούσταβ Μάλερ, ένας από τους κορυφαίους διευθυντές ορχήστρας στο δεύτερο μισό του 19ου αιώνα.

Τη σκυτάλη στη συνέχεια πήρε ο επίσης Αυστριακός συνθέτης, Άρνολντ Σένμπεργκ ο οποίος έλεγε πως «η Ένατη Συμφωνία είναι ένα όριο. Όποιος θέλει να το ξεπεράσει, πρέπει να πεθάνει. Ίσως, στη Δέκατη υπάρχει μία απώτερη γνώση, την οποία δεν είμαστε έτοιμοι ακόμα να κατακτήσουμε. Όσοι έγραψαν μια ένατη συμφωνία πλησίασαν υπερβολικά στο υπερπέραν».

Ο ίδιος, μάλιστα, φοβόταν τόσο πολύ την «κατάρα της 9ης Συμφωνίας» που ενώ στην πραγματικότητα έγραψε εννέα Συμφωνίες την τελευταία απέφυγε να την ονομάσει έτσι! Στα μισά, όμως, της δέκατης συμφωνίας και σε ηλικία 50 ετών πέθανε. Η σύζυγος του, Άλμα Σίντλερ, είπε πως ο θάνατός του σήμαινε την ξεκάθαρη απόδειξη της θεωρίας του.

Βέβαια, όλα αυτά που διαβάσατε παραπάνω δεν ήταν τίποτα περισσότερο από μια προσπάθεια του ανθρώπου να εξηγήσει τον θάνατο. Να τον ξορκίσει, ενδεχομένως.

Η πραγματικότητα είναι πιο ρηχή. Απόδειξη; Πολλοί συνθέτες έγραψαν πολλές παραπάνω από 10 Συμφωνίες με πιο λαμπρό παράδειγμα τον Λιφ Σέγκερσταμ, πρώην διευθυντή της Φιλαρμονικής Ορχήστρας του Ελσίνκι ο οποίος έφτασε τις 342 πριν πεθάνει σε ηλικία 80 ετών τον Οκτώβριο του 2024. 

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.