Ο «προλετάριος λογοτέχνης» Μαξίμ Γκόρκι, το έργο του και οι φήμες για τον θάνατό του

«Τα ψέματα είναι η θρησκεία των σκλάβων και των αφεντικών. Η αλήθεια είναι ο θεός του ελεύθερου ανθρώπου». Ο Μαξίμ Γκόρκι υπήρξε μία από τις σημαντικότερες μορφές της ρωσικής και παγκόσμιας λογοτεχνίας του 20ου αιώνα.

Το φιλολογικό του ψευδώνυμο, το «Γκόρκι», σημαίνει στα ρωσικά «πικρός» και αυτό ήταν μία επιλογή που αντανακλούσε όχι μόνο τη σκληρή προσωπική του ζωή αλλά και τη βαθιά απαισιοδοξία που ένιωθε για τις κοινωνικές ανισότητες της εποχής του.

Γεννημένος μέσα στη φτώχεια, ορφανός από μικρή ηλικία και αναγκασμένος να εργαστεί σε δεκάδες επαγγέλματα για να επιβιώσει, μετέτρεψε τις εμπειρίες του σε λογοτεχνία που συγκλόνισε εκατομμύρια αναγνώστες σε ολόκληρο τον κόσμο.

Το έργο του συνδέθηκε στενά με την εργατική τάξη, τα κοινωνικά αδιέξοδα της τσαρικής Ρωσίας και αργότερα με το επαναστατικό κίνημα που οδήγησε στην Οκτωβριανή Επανάσταση.

Θεωρείται από πολλούς ο θεμελιωτής του σοσιαλιστικού ρεαλισμού, του λογοτεχνικού ρεύματος που κυριάρχησε στη Σοβιετική Ένωση για δεκαετίες.

Πίσω, όμως, από τη φήμη και τη λογοτεχνική του επιτυχία κρύβεται μία δραματική προσωπική ιστορία. Σε ηλικία μόλις 19 ετών αποπειράθηκε να αυτοκτονήσει πυροβολώντας τον εαυτό του στο στήθος, έπειτα από χρόνια εξαθλίωσης, μοναξιάς και ψυχολογικής κατάρρευσης. Επέζησε από θαύμα και το γεγονός αυτό αποτέλεσε σημείο καμπής στη ζωή του.

Ο Μαξίμ Γκόρκι πέθανε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 18 Ιουνίου 1936, στη Σοβιετική Ένωση του Στάλιν και κυκλοφόρησαν πολλές θεωρίες και φήμες πως ο «πατερούλης» είχε κουραστεί από την κριτική που ασκούσε ο σπουδαίος λογοτέχνης και κάπως έτσι ο θάνατος του δεν ήρθε από φυσικά αίτια αλλά ως μέρος των εκκαθαρίσεων τις εποχής. Τίποτα από αυτά δεν αποδείχθηκε.

«Οι προκαταλήψεις είναι τα συντρίμμια παλιών αληθειών»

Ο Αλεξέι Μαξίμοβιτς Πεσκόφ, όπως ήταν το πραγματικό ονοματεπώνυμο του Γκόρκι, γεννήθηκε στις 28 Μαρτίου 1868 στην πόλη Νίζνι Νόβγκοροντ της Ρωσικής Αυτοκρατορίας. Ο πατέρας του πέθανε όταν εκείνος ήταν μόλις 5 ετών, ενώ η μητέρα του έφυγε από τη ζωή λίγα χρόνια αργότερα.

Ο Αλεξέι μεγάλωσε στο σπίτι του παππού και της γιαγιάς, σε συνθήκες ακραίας φτώχειας. Η γιαγιά του, με τα λαϊκά παραμύθια που του διηγούνταν, επηρέασε βαθιά τη φαντασία και τη μελλοντική συγγραφική του πορεία.

Σε ηλικία 11 ετών στην ουσία έφυγε από το σπίτι και άρχισε να περιπλανιέται. Δούλεψε ως λούστρος, μαθητευόμενος αγιογράφος, φορτοεκφορτωτής, αρτεργάτης, μάγειρας σε ποταμόπλοια και εργάτης σε διάφορες χειρωνακτικές εργασίες.

Παρά το γεγονός ότι η εκπαίδευση που έλαβε ήταν (για να το θέσουμε ευγενικά) περιορισμένη, ο Αλεξέι υπήρξε φανατικός αναγνώστης. Διάβαζε ασταμάτητα φιλοσοφία, ιστορία, λογοτεχνία και πολιτική θεωρία. Όλα αυτά σε συνδυασμό πως μέσα από τις τόσες δουλειές που έκανε ήρθε σε επαφή με τους «φτωχοδιάβολους», διαμόρφωσαν όλα αυτά που αργότερα θα «άφηνε» μέσα στις σελίδες των βιβλίων του.

Η αυτομόρφωση υπήρξε το πραγματικό πανεπιστήμιο, κάτι που «αποτύπωσε» χρόνια αργότερα στο αυτοβιογραφικό έργο «Τα πανεπιστήμιά μου»!

Το 1892 δημοσίευσε το πρώτο διήγημα του. Στο «Μακάρ Τσουντρά» ήταν η πρώτη φορά που υπέγραψε ως Μαξίμ Γκόρκι. Η επιτυχία ήταν σαν να τον περίμενε στη γωνία. Μέσα σε λίγα χρόνια εξελίχθηκε σε έναν από τους πιο δημοφιλής συγγραφείς της Ρωσίας. Στα έργα του βρίσκει κανείς ανθρώπους του περιθωρίου, αλήτες, εργάτες και φτωχούς αγρότες, παρουσιάζοντας μέσα από τις ζωές τους μία κοινωνία που βρισκόταν σε σήψη.

Η λογοτεχνική του φήμη συνέπεσε με τη ραγδαία ανάπτυξη των επαναστατικών ιδεών στη Ρωσία. Ο Γκόρκι ήρθε σε επαφή με σοσιαλιστικούς κύκλους και ανέπτυξε στενή σχέση με τον Βλαντίμιρ Λένιν. Αν και δεν συμφωνούσε πάντα με τις μεθόδους των μπολσεβίκων, στάθηκε στο πλευρό του επειδή κυρίως πίστευε ότι η τσαρική Ρωσία έπρεπε να αλλάξει ριζικά και ότι οι εργάτες έπρεπε να αποκτήσουν πολιτική δύναμη.

Στην επανάσταση του 1905 συνελήφθη για την επαναστατική του δράση, ωστόσο, σχεδόν αμέσως ξέσπασε ένα διεθνές κύμα συμπαράστασης και αλληλεγγύης με αποτέλεσμα αφενός να αφεθεί γρήγορα ελεύθερος και αφετέρου να αποκτήσει ακόμα μεγαλύτερη φήμη.

Ο Γκόρκι κατέγραψε με μοναδική δύναμη τη ζωή των ανθρώπων που η επίσημη ιστορία συνήθως αγνοεί και αν υπάρχει ένα παράδειγμα για το τι ακριβώς εννοούμε είναι το λογοτεχνικό και πολιτικό διαμάντι που ακούει στο όνομα «Η Μάνα».

Εκδόθηκε το 1906 και στον πυρήνα του βρίσκεται η Πελαγίας Νίλοβνα (η ηρωίδα βασίζεται σε πραγματικό πρόσωπο, την  Άννα Ζαλόμοβα), μιας απλής γυναίκας που σταδιακά αποκτά πολιτική συνείδηση μέσα από τη δράση του επαναστάτη γιου της. Το έργο θεωρήθηκε σύμβολο της επαναστατικής λογοτεχνίας και μεταφράστηκε σε δεκάδες γλώσσες. Για πολλές γενιές αριστερών και σοσιαλιστών σε όλο τον κόσμο αποτέλεσε σχεδόν πολιτικό ευαγγέλιο,.

Μετά την Οκτωβριανή Επανάσταση, ο Γκόρκι έγινε πιο αυστηρός στις πολιτικές πρακτικές των Μπολσεβίκων και αυτό τον έφερε σε ανοιχτή ρήξη με τον Λένιν με τον οποίο πάντως διατηρούσαν έναν αμοιβαίο θαυμασμό.

Τη δεκαετία του 1920 ταξίδεψε πολύ στο εξωτερικό και κυρίως την Ιταλία επειδή προσπαθούσε να βρει ιατρική λύση στα προβλήματα υγείας που είχε αλλά και εξαιτίας της αυστηρής κριτικής που ασκούσε στους Μπολσεβίκους. Επέστρεψε στη Σοβιετική Ένωση το 1928 όταν, πλέον, ο Στάλιν είχε εδραιώσει την «ατσάλινη» εξουσία του.

Στην αρχή ο Γκόρκι ήταν θετικός απέναντι στον «πατερούλη» και έγινε ο πρώτος πρόεδρος της νεοσύστατης Ένωσης Σοβιετικών Συγγραφέων, συμβάλλοντας από τη θέση του αυτή στη θεμελίωση του σοσιαλιστικού ρεαλισμού. Αργότερα, ωστόσο, προς το τέλος της ζωής του συγγραφέα, οι δυο τους ήρθαν σε ρήξη.

«Ο συγγραφέας είναι μηχανικός των ανθρώπινων ψυχών»

Το 1887 ο νεαρός Αλεξέι Μαξίμοβιτς Πεσκόφ βρέθηκε στο πιο σκοτεινό σημείο της ζωή τους. Ήταν μόλις 19 ετών, φτωχός, άστεγος, απογοητευμένος από τις κοινωνικές συνθήκες και ψυχικά εξαντλημένος.

Σε μία στιγμή απόγνωσης αποφάσισε να βάλει τέλος στη ζωή του. Πυροβόλησε τον εαυτό του στο στήθος με περίστροφο. Η σφαίρα, ως εκ θαύματος, δεν χτύπησε την καρδιά του αλλά προκάλεσε σοβαρά τραύματα στους πνεύμονες και στο αναπνευστικό του σύστημα. Πολλοί θεωρούν πως αυτή η απόπειρα αυτοκτονίας μπορεί να μην έκοψε το νήμα της ζωής του αλλά ευθύνεται για τα χρόνια αναπνευστικά προβλήματα που είχε και φυσικά με τη φυματίωση που «απέκτησε».

Φαίνεται, ωστόσο, πως εκείνη η απόπειρα λειτούργησε τελικά ως... σημείο αναγέννησης. Ο Αλεξέι αποφάσισε να γίνει «Γκόργκι», να αφιερωθεί στη συγγραφή και στην αναζήτηση νοήματος μέσα από τη λογοτεχνία.

Αρκετοί μελετητές του έργου του θεωρούν ότι η βαθιά κατανόηση που έδειξε αργότερα για τους απελπισμένους και κοινωνικά αποκλεισμένους ανθρώπους προήλθε ακριβώς από τις δικές του σκληρές και... πικρές εμπειρίες.

Ο Μαξίμ Γκόρκι πέθανε μία ημέρα σαν σήμερα, στις 18 Ιουνίου 1936. Η επίσημη (σοβιετική) εκδοχή απέδωσε τον θάνατό του σε πνευμονία και επιπλοκές που σχετίζονταν με την εύθραυστη υγεία του.

Από την πρώτη στιγμή, ωστόσο, υπήρξαν υποψίες ότι ίσως δεν επρόκειτο για φυσικό θάνατο.

Το πολιτικό κλίμα της εποχής ήταν εξαιρετικά τεταμένο. Η Σοβιετική Ένωση βρισκόταν ήδη στη σκιά των σταλινικών εκκαθαρίσεων και πολλοί στενοί συνεργάτες του Γκόρκι είχαν μπει στο στόχαστρό του καθεστώτος ή είχαν ήδη συλληφθεί με διάφορες κατηγορίες.

Κατά τη διάρκεια των περίφημων Δικών της Μόσχας (την περίοδο 1936-1938, που αποτέλεσαν την κορύφωση του σταλινικού μεσαίωνα), Σοβιετικοί αξιωμματούχοι υποστήριξαν πως ο συγγραφέας δολοφονήθηκε από πολιτικούς αντιπάλους του καθεστώτος κάτι που φυσικά έκανε τις υποψίες να φουντώσουν.

Μετά την πτώση της Σοβιετικής Ένωσης, αναπτύχθηκαν νέες θεωρίες. Ορισμένοι ερευνητές υποστήριξαν ότι ο Γκορκι ίσως γνώριζε υπερβολικά πολλά για τις εσωτερικές συγκρούσεις της σοβιετικής ηγεσίας και ότι η παρουσία του είχε καταστεί... πολιτικά ενοχλητική.

Παρ' όλα αυτά, δεν έχει βρεθεί μέχρι σήμερα αδιάσειστη απόδειξη δολοφονίας.

Λίγες ώρες μετά τον θάνατο του, ο εγκέφαλός του αφαιρέθηκε χειρουργικά από τους γιατρούς και τοποθετήθηκε μαζί με εκείνους του Μαγιακόφσκι, του Λένιν και άλλων Ρώσων πολιτικών και πολιτιστικών ηρώων, στο Νευρολογικό Ινστιτούτο της Μόσχας. Μετά την ανακοίνωση του θανάτου του το ρωσικό ραδιόφωνο τον περιέγραψε ως «μεγάλο Ρώσο συγγραφέα, λαμπρό καλλιτέχνη του λόγου, φίλο των εργαζομένων και μαχητή για τη νίκη του κομμουνισμού».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.