Ο Σωκράτης, τα «καινά δαιμόνια», η απολογία και ο θάνατος με το κώνειο

Κάποτε ένας άνδρας πλησίασε τον Σωκράτη και σχεδόν συνωμοτικά του είπε πως έμαθε κάτι για έναν από τους φίλους του. Τότε ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος του απάντησε πως για να τον ακούσει θα πρέπει να «περάσει» από τα τρία κόσκινα!

Ο άνδρας αν και παραξενεύτηκε σχετικά με το τι χρησιμότητα μπορεί να έχουν τρία κόσκινα στην κουβέντα τους, δέχθηκε. Τότε ο Σωκράτης τον ρώτησε: «Σιγουρεύτηκες ότι αυτό που θέλεις να μου πεις είναι αλήθεια»; Ο άνδρας το σκέφτηκε λίγο και του απάντησε πως δεν είναι σίγουρος και πως απλώς άκουσε να το λένε κάποιοι άλλοι.

Αμέσως μετά ο Σωκράτης ρώτησε τον άνδρα: «Αυτό που θέλεις να μου πεις για τον φίλο μου είναι κάτι καλό»; Χωρίς να το σκεφτεί δεύτερη φορά απάντησε πως δεν είναι καθόλου καλό, ίσα – ίσα είναι ακριβώς το αντίθετο.

Τέλος ο Σωκράτης τον ρώτησε: «Είναι χρήσιμο να μάθω αυτό που έκανε ο φίλος μου»; Ο άνδρας, έπεσε σε βαθιά περισυλλογή και μετά από λίγο του απάντησε πως δε νομίζει πως στην πραγματικότητα αυτό που θέλει να του πει είναι χρήσιμο.

Μετά και από αυτή την απάντηση, ο Σωκράτης πήγε ξανά δίπλα στον άνδρα, τον κοίταξε και του είπε: «Αφού αυτό που θέλεις να μου πεις δεν είναι αλήθεια, δεν είναι καλό και δεν είναι και χρήσιμο, γιατί θέλεις να μου το πεις»;

Ο ιδρυτής τη Δυτικής φιλοσοφίας και ένας από τους πρώτους ηθικούς φιλοσόφους, δεν συνέγραψε κάποιο φιλοσοφικό έργο. Όσα γνωρίζουμε για εκείνον είναι μέσα από τον Πλάτωνα και τον Ξενοφώντα (μέσα από τους περίφημους Διαλόγους που μας κληρονόμησαν) αλλά και μέσα από ιστορικά ανέκδοτα όπως αυτό που διαβάσατε.

Μία ήμερα σαν σήμερα, στις 15 Φεβρουαρίου 399 πΧ, ο αρχαίος Έλληνας φιλόσοφος οδηγήθηκε στο θάνατο επειδή «εισήγαγε καινά δαιμόνια» στην πολιτεία των Αθηναίων. Θα μπορούσε να είχε γλιτώσει το θάνατο αλλά εκείνος προτίμησε με το τέλος του να δώσει ένα ακόμα μάθημα.

Ο ανατρεπτικός φιλόσοφος

Ο Σωκράτης γεννήθηκε στις 4 Ιουνίου 470 πΧ γεννήθηκε στην Αλωπεκή (σύγχρονοι μελετητές εικάζουν πως είναι η περιοχή ανάμεσα σε Δάφνη και Μπραχάμι). Ήταν γιος του γλύπτη Σωφρονίσκου και της μαμής Φαιναρέτης.

Στα πρώτα χρόνια της νιότης του ακολούθησε το επάγγελμα του πατέρα του, ωστόσο, γρήγορα έγινε αντιληπτό πως αυτός ο άνθρωπος δεν ήταν φτιαγμένος για το σφυρί και το καλέμι. Ο Λουκιανός έγραψε πως ο Σωκράτης εγκατέλειψε τη δουλειά δίπλα στον πατέρα του «χάριν της παιδείας».

Κομβικό σημείο της ζωής του Σωκράτη ήταν, όταν σε ηλικία 17 ετών, γνώρισε τον φιλόσοφο Αρχέλαο. Λέγεται πως οι δυο τους γνωρίστηκαν όταν μια ημέρα ο Αρχέλαος μπήκε στο εργαστήριο του πατέρα του Σωκράτη και άκουσε τον νεαρό να μιλάει με τους υπόλοιπους εργάτες σχετικά με τον μισθό που θα έπρεπε να πάρει.

Ο Αρχέλαος ενθουσιάστηκε με τον τρόπο που ο Σωκράτης «άπλωνε» τα επιχειρήματά του και έτσι όταν η κουβέντα με τους υπόλοιπους εργάτες ολοκληρώθηκε, τον πλησίασε και του ζήτησε να ενταχθεί στον κύκλο των μαθητών του.

Κάπως έτσι ο Σωκράτης άφησε τα μάρμαρα και άρχισε το ταξίδι στη φιλοσοφία. Όπως, άλλωστε, έγραψε ο Πλάτωνας, η φιλοσοφία για τον Σωκράτη ήταν «θεία εντολή».

Ο Σωκράτης ήταν ο φιλόσοφος που ανέπτυξε και έδωσε άλλη διάσταση στην «Διαλεκτική», την τέχνη που δημιούργησε ο Ζήνων ο Ελεάτης, την τέχνη δηλαδή του να φτάνει κανείς στην αλήθεια μέσω της σύγκρουσης αντίθετων απόψεων.

Παράλληλα, ως προς την αναζήτηση της αλήθειας, ο Πλάτωνας αποδίδει στον Σωκράτη και τη λεγόμενη «μαιευτική μέθοδο». Τι ήταν αυτή; Ο Σωκράτης έβρισκε έναν ειδικό επί κάποιου θέματος και (συνήθως με την παρουσία πολλών νέων) αφού αρχικά δήλωνε πως δεν γνωρίζει τίποτα για το επίδικο της συζήτησης, ζητούσε από τον συνομιλητή του να του δώσει έναν ορισμό (για το θέμα το οποίο αφορούσε η συζήτηση).

Όταν ο συνομιλητής έδινε τον ορισμό αυτό, ο Σωκράτης τον «βομβάρδιζε» με ερωτήσεις προκειμένου να τον κάνει να ανατρέψει τον αρχικό ορισμό του. Ο στόχος ήταν διπλός. Ήταν να προκύψει ένας νέος ορισμός ο οποίος θα ήταν πιο κοντά στην αλήθεια είτε να εκθέσει τόσο πολύ τον συνομιλητή που να αποκαλύψει την άγνοιά του επί του θέματος.

Στην πραγματικότητα αυτό με το οποίο συγκρουόταν ο Σωκράτης ήταν η λεγόμενη κοινή γνώμη αφού οι ορισμοί των συνομιλητών του συνήθως προέκυπταν μέσα από την κοινώς αποδεκτή πεποίθηση επί του θέματος.

Όπως γίνεται εύκολα κατανοητό η συμπεριφορά αυτή και ο τρόπος διδασκαλίας του Σωκράτη του «χάρισαν» πάρα πολλούς εχθρούς οι οποίοι δεν έβλεπαν με καθόλου καλό μάτι τα όσα έκανε και έλεγε ο φιλόσοφος αφού, όπως τόνιζαν, στην πραγματικότητα δεν ήθελε να βρει την αλήθεια αλλά να αναδείξει τις ασυνέπειες στο λόγο του συνομιλητή του.

«Εν οίδα ότι ουδέν οίδα»

Η περίφημη φράση «ἓν οἶδα ὅτι οὐδὲν οἶδα» («ένα ξέρω, ότι τίποτα δεν ξέρω») αποδίδεται αλλά δεν ανήκει στον Σωκράτη. Την χρησιμοποιούμε για να αποδώσουμε τη λεγόμενη «σωκρατική άγνοια» αλλά πιθανότατα πρόκειται για απόδοση στην καθαρεύουσα ενός Λατινικού ρητού που ήταν παράφραση χωρίου από την «Απολογία» του Πλάτωνα.

Σε κάθε περίπτωση ο Σωκράτης χρησιμοποιούσε την άγνοιά του ως εργαλείο στην Διαλεκτική και επειδή συνήθως αυτό το έκανε με ειρωνικό τρόπο, «γεννήθηκε» και η περίφημη «σωκρατική ειρωνεία».

Όλοι οι μελετητές του Σωκράτη, πάντως, συμφωνούν πως ο φιλόσοφος πίστευε ακράδαντα πως η αναγνώριση της άγνοιας είναι το πρώτο βήμα προς τη σοφία.

Ο Σωκράτης ποτέ δεν ασχολήθηκε με την πολιτική αν και έλεγε πως ήταν από τους λίγους που ασκούσαν την πραγματική τέχνη της πολιτικής αφού δεν αποσκοπούσε στην αυτο-επιβεβαιώση αλλά στη βελτίωση της πόλης.

Σε ότι αφορά τη θρησκεία ο Σωκράτης κινούνταν έξω από τις νόρμες της εποχής του και έτσι έθετε σε πλήρη αμφισβήτηση τις τότε απόψεις. Οι σύγχρονοι μελετητές δεν μπορούν να είναι σίγουροι ως προς τον βαθμό συμμετοχής του Σωκράτη στη θρησκευτική ζωή. Μέσα από τον Πλάτωνα, ωστόσο, μαθαίνουμε πως ο Σωκράτης δεν ήταν άθεος (όπως τον κατηγόρησαν).

Ήταν, ωστόσο, και σε αυτό το ζήτημα «προκλητικός» (για τα δεδομένα της εποχής) αφού έλεγε πως οι θεοί είναι μεν σοφοί και δίκαιοι αλλά επειδή το καλό είναι ανεξάρτητο από αυτούς θα πρέπει να είναι και οι ίδιοι... ευλαβείς!

Όπως εύκολα μπορεί να αντιληφθεί ο καθένας από τα τα όσα (εντελώς επιγραμματικά) αναφέρονται παραπάνω, η διδασκαλία του Σωκράτη ήταν τόσο ανατρεπτική που σχεδόν φυσιολογικά τον οδήγησε το 399 πΧ στο Δικαστήριο της Ηλιαίας όπου κατηγορήθηκε για άρνηση της επίσημης κρατικής θρησκείας, για λατρεία καινούργιων, ψευδών θεών (καινὰ δαιμόνια) και για διαφθορά των νέων.

Το δικαστήριο κινήθηκε μετά από μήνυση που κατέθεσε κατά του Σωκράτη ο ποιητής Μέλητος ο οποίος, μάλιστα, αιτήθηκε και την επιβολή της θανατικής ποινής. Ο Μέλητος μαζί με τον πολιτικό και βυρσοδέψη Άνυτο και τον ρήτορα Λύκωνα, ήταν οι τρεις που έπρεπε να στηρίξουν τις κατηγορίες σε βάρος του Σωκράτη.

Στην «Απολογία του Σωκράτους» όπως αυτή μεταφέρθηκε από τον Πλάτωνα, ο αρχαίος φιλόσοφος απάντησε σε μία προς μία τις κατηγορίες που του αποδόθηκαν, λέγοντας, μεταξύ άλλων, πως δεν γίνεται κάποιος να είναι ταυτόχρονα και άθεος και να εισάγει «καινά δαιμόνια», δεν επιχείρησε να διαφθείρει κάποιον γιατί υπήρχε ο κίνδυνος να διαφθαρεί και ο ίδιος και πως στην πραγματικότητα ο ίδιος ήταν «δώρο θεού» για τους Αθηναίους!

Σημείωσε, επίσης, πως οι κατήγοροί του είπαν τόσες αναλήθειες και τόσο πειστικά που λίγο ακόμα και θα έπειθαν και τον ίδιο. Τόνισε πως «Ο καλός άνθρωπος δεν παθαίνει τίποτα κακό, ούτε ζωντανός ούτε και νεκρός» και σε άλλο σημείο της απολογίας του δεικτικά ανέφερε πως «Ο Άνυτος και ο Μέλητος μπορούν να με σκοτώσουν αλλά όχι να με βλάψουν».

Η δίκη του Σωκράτη κράτησε μία ημέρα. Όταν καταδικάστηκε το δικαστήριο το ζήτησε να προτείνει εκείνος την ποινή που θεωρούσε ο ίδιος ως την πιο ενδεδειγμένη και εκείνος απάντησε πως κανονικά θα έπρεπε η Αθήνα να του προσφέρει δωρεάν σίτιση και στέγαση για όλα όσα είχε προσφέρει ή, τέλος πάντων, να του κατασχέσουν τις οικονομίες του, οι οποίες ήταν μία μνα (μονάδα μέτρησης της μάζας στην αρχαιότητα, υποδιαίρεση του τάλαντου) ασήμι!

Το δικαστήριο τον καταδίκασε σε θάνατο μέσω κατάποσης μιας ικανής ποσότητας φυτικού δηλητηρίου που είχε παρασκευαστεί από το φυτό κώνειο.

Μετά την καταδίκη, ο Σωκράτης, παρέμεινε στο δεσμωτήριο (τα αρχαία ερείπια που μοιάζουν με σπηλιά βρίσκονται στο Λόφο Φιλοπάππου) για περίπου 30 ημέρες μέχρι την επιστροφή του ιερού πλοίου από τις γιορτές της Δήλου.

Ο Σωκράτης παρέμεινε στη φυλακή παρά το γεγονός πως, δεδομένα, θα μπορούσε να είχε αποδράσει με τη βοήθεια των φίλων του, οι οποίοι τον παρακαλούσαν να επιλέξει αυτόν τον δρόμο. Τους είπε πως επί 70 χρόνια επωφελήθηκε από τους νόμους και πως αν τώρα τους παραβίαζε θα ήταν ένας φθηνός συμφεροντολόγος!

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 15 Φεβρουαρίου 399 πΧ ήπιε το δηλητήριο και λίγη ώρα αργότερα άφησε την τελευταία του πνοή. Λέγεται πως τα τελευταία του λόγια ήταν: «Κρίτων, στον Ασκληπιό χρωστάμε έναν κόκορα. Μην αμελήσετε να τον δώσετε», κάτι που δείχνει πως το κώνειο είχε αρχίσει ήδη να επιδρά.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.