Ο ξεχασμένος πολέμαρχος Παναγιώτης Καρατζάς: Κατέλαβε την Πάτρα και δολοφονήθηκε από Έλληνες

Αν υποθέσουμε πως η Επανάσταση του 1821 ήταν ένα μεγάλο βιβλίο, μέσα στις σελίδες του θα δούμε ανθρώπους που έκαναν ελάχιστα πράγματα να προβάλλονται ως εκείνοι που πρωτοστάτησαν στον Αγώνα αλλά θα δούμε και στις πίσω σελίδες, σχεδόν ξεχασμένους, αγωνιστές που έδωσαν τα πάντα και στο τέλος έλαβαν για «επιβράβευση» ένα βόλι στην πλάτη.

Μία από τις σημαντικότερες και ίσως η πιο τραγική περίπτωση είναι αυτή του πολέμαρχου Παναγιώτη Καρατζά ο οποίος παρά το γεγονός ότι υπήρξε ο μπροστάρης στην κατάληψη της Πάτρας πολεμώντας με πείσμα και πάθος κατά των Οθωμανών, όταν έφτασε στην πόλη το λεγόμενο «Αχαϊκόν Διευθυντήριον» με επικεφαλής τους Παλαιών Πατρών Γερμανό και τον Ανδρέα Ζαΐμη για να οργανώσουν πολιτικά την εξέγερση, έθεσαν στο περιθώριο τον… παρακατιανό τσαγκάρη που είχε δώσει τα πάντα στον Αγώνα.

Η Ιστορία, όπως λένε, γράφεται από τους ισχυρούς και κάπως έτσι ο Καρατζάς σπρώχτηκε στο περιθώριο και λίγο αργότερα δολοφονήθηκε. Πισώπλατα. Από Έλληνες.

Ο ξεχασμένος ήρωας της Πάτρας

Ο Παναγιώτης Αναστασόπουλος, όπως ήταν το πραγματικό του ονοματεπώνυμο, γεννήθηκε στην Πάτρα, πιθανότατα το 1776. Το «Καρατζάς» δεν ήταν το οικογενειακό του επώνυμο. Σύμφωνα με την λαϊκή παράδοση, πρόκειται για παρωνύμιο που συνδεόταν με την εμφάνισή του (ήταν έντονα μελαχρινός) και πιθανότατα προέρχεται από την τουρκική λέξη karaca.

Ο Καρατζάς δεν άνηκε σε κάποια από τις μεγάλες οικογένειες της Πάτρας. Φτωχόπαιδο που δούλευε σαν τσαγκάρης ή σπανιότερα σαν γεωργός, ήταν. Ήταν παντρεμένος και είχε αρκετά παιδιά.

Σύμφωνα με όσα έχουν διασωθεί, το φθινόπωρο του 1809, ο ατίθασος και… τσαμπουκάς, Παναγιώτης Καρατζάς εμπλέξε σε μία συμπλοκή με Οθωμανούς αξιωματούχους, εγκατέλειψε την Πάτρα και πέρασε στα Επτάνησα.

Αν και το επεισόδιο αυτό δεν έχει επιβεβαιωθεί από τη σύγχρονη ιστοριογραφία, είναι γεγονός πως ο Καρατζάς βρέθηκε στη Ζάκυνθο την εποχή που οι βρετανικές αρχές, μετά την επικράτησή τους στα Επτάνησα, στρατολογούσαν Έλληνες για τη συγκρότηση ελληνικών στρατιωτικών σωμάτων. Ο Καρατζάς κατατάχθηκε στο Ελληνικό Ελαφρό Πεζικό του Δούκα της Υόρκης.

Από τον Νοέμβριο του 1809 έως τον Μάρτιο του 1812 υπηρέτησε αρχικά ως οπλίτης και στη συνέχεια ως υπαξιωματικός. Εκεί ο Καρατζάς απέκτησε στρατιωτική εμπειρία, γνώσεις τακτικής και εξοικείωση με τη στρατιωτική πειθαρχία.

Το 1812 επέστρεψε στην Πάτρα. Επανήλθε στο επάγγελμά του και στην καθημερινή ζωή της πόλης, αλλά δεν ήταν πλέον ο ίδιος άνθρωπος που είχε φύγει λίγα χρόνια νωρίτερα.

Στα χρόνια πριν από την Επανάσταση ο Καρατζάς βρέθηκε επικεφαλής ομάδας περίπου πενήντα ενόπλων, μαζί με τον Παναγιώτη Ανδριτσόπουλο. Η ομάδα αυτή βρισκόταν στην υπηρεσία του πλούσιου εμπόρου της Πάτρας Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου, ο οποίος είχε σημαντική θέση στο δίκτυο της Φιλικής Εταιρείας και ήταν ταμίας της.

Το αν ο ίδιος ο Καρατζάς είχε μυηθεί στη Φιλική Εταιρεία δεν έχει αποδειχθεί. Ορισμένες μεταγενέστερες αφηγήσεις αποδίδουν τη μύησή του στον Παπαφλέσσα, αν και αυτό δεν πρέπει να θεωρηθεί δεδομένο.

Η αποφασιστική στιγμή ήρθε στις 21 Μαρτίου 1821. Εκείνη την ημέρα περίπου 100 Οθωμανοί από τη φρουρά του Ρίου εισήλθαν στην Πάτρα. Ακολούθησαν συγκρούσεις, λεηλασίες και φόνοι. Οι Οθωμανοί κατευθύνθηκαν και προς την κατοικία του Ιωάννη Παπαδιαμαντόπουλου. Το σπίτι είχε εκκενωθεί, όμως οι επιτιθέμενοι σκότωσαν τον φύλακα και το πυρπόλησαν.

Ο Καρατζάς ως επικεφαλής των ενόπλων που βρίσκονταν στην υπηρεσία του Παπαδιαμαντόπουλου και με τη βοήθεια του Βασίλειου Λιβαδά και του Νικολάου Γερακάρη, αντιμετώπισε τους Οθωμανούς και συνέβαλε στην απώθησή τους προς το φρούριο της Πάτρας.

Στις πρώτες συγκρούσεις σκοτώθηκαν αρκετοί Έλληνες, μεταξύ των οποίων ο Κεφαλλονίτης Βασίλειος Ορκουλάτος και ο Σταμάτης Κουμανιώτης. Το σημείο που θα πρέπει να δοθεί ιδιαίτερη σημασία (και θα εξηγηθεί αργότερα το γιατί) είναι το γεγονός ότι οι συγγενείς του Κουμανιώτη θεωρούσαν τον Καρατζά υπεύθυνο για τον θάνατό του.

Την ίδια περίοδο, οι επαναστατικές δυνάμεις προσπάθησαν να μετατρέψουν την εξέγερση σε οργανωμένη πολιορκία. Στις 22 Μαρτίου επαναστάτες μπήκαν στην Πάτρα και υψώθηκε επαναστατική σημαία. Στις 23 Μαρτίου, ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, ο Ανδρέας Ζαΐμης, ο Σωτήριος Θεοχαρόπουλος, ο επίσκοπος Κερνίτσης Προκόπιος και άλλοι παράγοντες της Αχαΐας έφθασαν στην πόλη. Η παρουσία των προκρίτων και των εκκλησιαστικών ηγετών σηματοδότησε την προσπάθεια πολιτικής οργάνωσης της εξέγερσης.

Ο πολέμαρχος που δολοφονήθηκε πισώπλατα από Έλληνες

Ο Παναγιώτης Καρατζάς, οάνθρωπος που είχε βρεθεί στην πρώτη γραμμή της ένοπλης εξέγερσης δεν αποτέλεσε μέρος του νέου πολιτικού κέντρου εξουσίας. Το λεγόμενο «Αχαϊκόν Διευθυντήριον» συγκροτήθηκε από τους προκρίτους και τους ανώτερους παράγοντες της περιοχής, χωρίς τον Καρατζά.

Ο παραγκωνισμός του Καρατζά αναπτέρωσε το ηθικό των Τούρκων και στις 3 Απριλίου 1821, με την άφιξη του Οθωμανού στρατηγού Γιουσούφ Πασά, πέρασαν στην αντεπίθεση και ανάγκασαν τους επαναστάτες να λύσουν την πολιορκία. Η Πάτρα καταστράφηκε και λεηλατήθηκε και οι Οθωμανοί ανέκτησαν τον έλεγχο της πόλης.

Ο Καρατζάς, ωστόσο, αν και πικραμένος από τη συμπεριφορά απέναντί του, δεν εγκατέλειψε τον αγώνα. Μαζί με τους άνδρες του, μετακινήθηκε στη Ζωνιτάδα, στρατηγική θέση στην περιοχή της σημερινής Κρήνης, και από εκεί άρχισε να επιτίθεται εναντίον των Οθωμανών.

Πραγματοποιούσε νυχτερινές επιδρομές προς την Πάτρα, αιφνιδίαζε τους αντιπάλους του, συλλάμβανε αιχμαλώτους και προκαλούσε σοβαρές ζημιές.

Ο ίδιος ο Παλαιών Πατρών Γερμανός, παρότι είχε παραμερίσει τον Καρατζά, αναγνώρισε στα απομνημονεύματά του πως η πολεμική του ικανότητα και η τόλμη του ειδικά στις νυχτερινές επιχειρήσεις, ήταν κάτι το αξιοθαύμαστο.

Η δράση του Καρατζά κορυφώθηκε στη μάχη του Γηροκομείου, στις αρχές Αυγούστου 1821. Εκεί αναδείχθηκε σε έναν από τους σημαντικότερους πολέμαρχους της ελληνικής πλευράς. Η στρατιωτική εμπειρία που είχε αποκτήσει στα Επτάνησα τον ξεχώριζε από πολλούς άλλους πολεμιστές.

Στην έκθεση «Αχαιοί Αγωνιστές στην Επανάσταση του ’21» που διοργανώθηκε από την Εφορεία Αρχαιοτήτων Αχαΐας και το Μουσείο Τύπου της ΕΣΗΕΠΗΝ, με μουσειογραφικό σχεδιασμό και κείμενα του αρχαιολόγου Ιωάννη Μόσχου, τονιζόταν ότι ο Καρατζάς αναδείχθηκε μέσα από την ίδια την πολεμική δράση του σε έναν από τους σημαντικότερους ενόπλους αρχηγούς της επαναστατημένης Αχαΐας.

Ακριβώς, όμως, η στρατιωτική του άνοδος ενίσχυσε και τις αντιθέσεις γύρω από το πρόσωπό του. Στο επίκεντρο της σύγκρουσης βρέθηκε η οικογένεια των Χρυσανθοπούλων (γνωστή ως Κουμανιώτες ή Κουμανιαταίοι, από το χωριό Κούμανι της Ηλείας), μία ισχυρή ομάδα ενόπλων με σημαντικές διασυνδέσεις στους κύκλους των Αχαιών προκρίτων.

Η «βεντέτα», όπως ήδη αναφέρθηκε νωρίτερα, ξεκίνησε με τον θάνατο του Σταμάτη Κουμανιώτη κατά τις πρώτες συγκρούσεις της Πάτρας στις 21 Μαρτίου. Οι συγγενείς του θεωρούσαν ότι ο Καρατζάς έφερε ευθύνη για τον θάνατό του ενώ κάποιοι είχαν προχώρησει και ένα βήμα παραπέρα καταγγέλοντας πως ο Καρατζάς τον είχε δολοφονήσει, χωρίς φυσικά να παρουσιάσουν κάποια απόδειξη. Σήμερα, πλέον γνωρίζουμε πως πιθανότατα ο θάνατος του Κουμανιώτη προήλθε από ατύχημα ή από σύγχυση μεταξύ συμπολεμιστών στη διάρκεια της μάχης.

Η νεότερη ιστοριογραφία έχει επισημάνει ότι η αντιπαλότητα ανάμεσα στις ένοπλες ομάδες της Αχαΐας δεν μπορεί να εξηγηθεί μόνο με όρους «βεντέτας». Οι ομάδες των ενόπλων αποτελούσαν σημαντικούς παράγοντες ισχύος και οι πρόκριτοι επιδίωκαν να εξασφαλίσουν επιρροή πάνω τους. Ο Καρατζάς, ένας άνθρωπος λαϊκής καταγωγής που είχε αποκτήσει δικό του κύρος μέσα από τον πόλεμο, μπορούσε να αποτελέσει ανεξάρτητο κέντρο δύναμης. Η σύγκρουση με τους Κουμανιώτες επομένως είχε και ευρύτερη διάσταση καθώς αφορούσε τη θέση των ένοπλων αρχηγών και την κατανομή επιρροής μέσα στην επαναστατημένη Αχαΐα.

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 4 Σεπτεμβρίου 1821, ωστόσο, η αντιπαράθεση έφθασε στο τέλος της. Με τρόπο αιματηρό. Ο Καρατζάς βρέθηκε στη Μονή Ομπλού, στα νοτιοανατολικά της Πάτρας, στην περιοχή του ομώνυμου όρους. Εκεί βρίσκονταν άνδρες των Κουμανιωτών. Το τι ακριβώς συνέβη στα τελευταία λεπτά της ζωής του δεν είναι απολύτως ξεκάθαρο.

Η παράδοση, όπως καταγράφηκε σε μεταγενέστερες αφηγήσεις, αναφέρει ότι ο Καρατζάς αντιμετώπισε προκλητικά έως… χλευαστικά τους αντιπάλους του (λέγεται ότι τους έδειξε τα γυμνά του οπίσθια και άρχισε να χορεύει ειρωνικά), θεωρώντας ότι οι απειλές εναντίον του δεν θα πραγματοποιούνταν. Τότε ένας από τους άνδρες των Κουμανιωτών, ο Τσαλαμηδάς, τον πυροβόλησε πισώπλατα με αποτέλεσμα ο Καρατζάς να σωριαστεί νεκρός.

Η δολοφονία του Καρατζά είχε τρομακτικές επιπτώσεις στο στρατόπεδο των Ελλήνων και κατα συνέπεια στην εξέλιξη του Αγώνα στην Πάτρα η οποία τελικά έμεινε στα χέρια των Οθωμανών μέχρι τον Οκτώβριο του 1828!

Υπάρχουν κάποιοι ιστορικοί που υποστηρίζουν πως με ελεύθερη την Πάτρα ίσως η Ιστορία να είχε γραφτεί αλλιώς καθώς το Μεσολόγγι πιθανότατα (αν και αυτό είναι ένα υποθετικό σενάριο) δεν θα είχε πρόβλημα ανεφοδιασμού και θα άντεχε σε πιθανή πολιορκία των Οθωμανών και άρα ίσως να μην χρειαζόταν ποτέ «η ηρωική Έξοδος των Ελεύθερων Πολιορκημένων».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.