Όταν η απελευθέρωση της Αθήνας από τους ναζί έγινε ματωμένος «προάγγελος» του εμφυλίου

«Ακόμα και η πιο σκοτεινή νύχτα θα τελειώσει και ο ήλιος θα ανατείλει ξανά», έλεγε ο Βίκτωρ Ουγκω. Και αυτό ακριβώς έγινε και στην Αθήνα, μια ημέρα σαν σήμερα πριν από ακριβώς 80 χρόνια. Την ημέρα που οι ναζιστικές ορδές, ταπεινωμένες και ηττημένες, έφευγαν από την Αθήνα και οπισθοχωρούσαν προς το Βερολίνο προκειμένου να γλιτώσουν. Στις 12 Οκτωβρίου 1944 τελείωσε η μεγαλύτερη νύχτα. Μια νύχτα που κράτησε 1264 ημέρες. Οι καμπάνες χτυπούσαν χαρμόσυνα. «Χριστός Ανέστη» φώναζαν οι Αθηναίοι. Τι και αν ήταν Οκτώβριος; Ανάσταση. Μια μεγάλη γιορτή μόλις είχε ξεκινήσει.

Το ζήτημα, ωστόσο, είναι πως αυτή η γιορτή δεν κράτησε πολύ. Μετά από μόλις 53 ημέρες ξέσπασαν τα Δεκεμβριανά. Οι περισσότεροι θεωρούν πως αυτοί οι σχεδόν δυο μήνες που μεσολάβησαν κύλησαν ομαλά. Η σκληρή αλήθεια, ωστόσο, είναι πως η γιορτή κράτησε λίγες μόνο ώρες. Μετά, το αίμα άρχισε να κυλάει ξανά άφθονο και η ανελέητη μάχη για την εξουσία είχε ξεκινήσει.

Η απελευθέρωση της Αθήνας

Ήδη από τους πρώτους μήνες του 1944 η έκβαση του Β' Παγκοσμίου Πολέμου είχε κριθεί οριστικά. Τον Ιούνιο με την απόβαση στη Νορμανδία, μπήκε η «ταφόπλακα» στο όνειρο του Χίτλερ για μια Ευρώπη υποταγμένη στους Ναζί. Ήταν ζήτημα χρόνου, πλέον, το πότε οι ευρωπαϊκές χώρες, η μία μετά την άλλη, θα αρχίσουν να απελευθερώνονται. 

Στην Αθήνα ήδη από τις αρχές Σεπτεμβρίου, ο λαός ήταν έτοιμος να ξεσπάσει και να γιορτάσει την ελευθερία του. Ήταν δεδομένο πως θα έρθει και, μάλιστα, σύντομα.

Κανείς, ωστόσο, δεν ήξερε το πότε ακριβώς και κυρίως κανείς δεν ήξερε το τι θα ακολουθήσει μετά αφού ήταν ξεκάθαρο πως το ΕΑΜ θα μπορούσε να αναλάβει εύκολα την εξουσία. Θα το έκανε; Και αν το έκανε πως θα αντιδρούσαν οι Βρετανοί;

Στις 6 Οκτωβρίου ο «Ριζοσπάστης» κάλεσε όλους τους πατριώτες να δείξουν «πειθαρχία και πνεύμα θυσίας», διότι η εξασφάλιση της δημόσιας τάξης και ομαλής πολιτικής ζωής αποτελεί εθνική επιταγή.

Από τις 7 Οκτωβρίου ξεκίνησε η απόβαση των βρετανικών στρατευμάτων στην Πελοπόννησο. Η δύναμη του ΕΑΜ (του ΚΚΕ δηλαδή) είχε προκαλέσει ιδιαίτερη ανησυχία στον ίδιο τον Βρετανό πρωθυπουργό, Ουίνστον Τσόρτσιλ. Παράλληλα η Κυβέρνηση του Βουνού είχε πάρει τον δρόμο προς την Αθήνα. Από το Καρπενήσι και το Γαλαξίδι με ένα καΐκι του ΕΛΑΝ στο Πόρτο Γερμενό και στη συνέχεια με καμιόνι μέσω Μεγάρων στην Ελευσίνα.

Το κλίμα ήταν τεταμένο αλλά εκείνες τις ημέρες αυτό που προείχε ήταν να φύγει και ο τελευταίος ναζί στρατιώτης από την πρωτεύουσα. Μέχρι και την τελευταία στιγμή, σε διάφορα σημεία της Αθήνας και του Πειραιά, καταγράφονταν μικρές σε έκταση αλλά μεγάλες σε ένταση μάχες μεταξύ ανταρτών και των εναπομείναντων Γερμανών στρατιωτών.

Ο αέρας ελευθερίας, ωστόσο, είχε αρχίσει να πνέει και όλοι περίμεναν απλά το σύνθημα για να ξεχυθούν στο δρόμο.

Το βράδυ της 11ης Οκτωβρίου, ο Γερμανός αντιπτέραρχος, στρατιωτικός διοικητής Νοτίου Ελλάδος Χέλμουτ Φέλμυ δηλώνει ότι τα γερμανικά στρατεύματα αποσύρονται από την Αθήνα που έχει ήδη κηρυχθεί ανοχύρωτη πόλη.

Το επόμενο πρωί ο Φέλμυ, συνοδευόμενος από τον κατοχικό δήμαρχο Αθηναίων Άγγελο Γεωργάτο και τους λιγοστούς ναζί στρατιώτες που έχουν μείνει σαν φρουρά του, καταθέτει στεφάνι στο μνημείο του Αγνώστου Στρατιώτη.

Περίπου την ίδια ώρα (όλα αυτά έγιναν περίπου στις 9:30 το πρωί) ένας Γερμανός στρατιώτης υπέστειλε τη ναζιστική σημαία από την Ακρόπολη, την πήρε υπό μάλης και αποχώρησε με σκυμμένο το κεφάλι, σηματοδοτώντας το τέλος της γερμανικής κατοχής. Στη συνέχεια όλοι μαζί, με κομβόι, έφυγαν από την Αθήνα κινούμενοι προς τον βορρά!

«Μαζί με τα παιδιά μου παρακολουθούμε με κατάνυξη θρησκευτική ένα σημείο απέναντι στην Ακρόπολη. Αυτός είναι ο κόσμος όλος. Και βλέπομε τη γερμανική σημαία σιγά - σιγά να υποστέλλεται, να εξαφανίζεται, σαν να την κατάπιε ο Ιερός Βράχος. Και ν' αρχίζη ν' ανεβαίνη στον ιστό το αγαπημένο χρώμα του ουρανού μας», έτσι περιέγραψε Ιωάννα Τσάτσου τη στιγμή που η ναζιστική σημαία κατέβηκε δίχως την παραμικρή επισημότητα. 

Είναι η στιγμή που οι καμπάνες από τις εκκλησίες αρχίζουν να χτυπούν χαρμόσυνα. Ακατάπαυστα. Χιλιάδες Αθηναίοι, κάθε ηλικίας, ξεχύνονται στους δρόμους και αγκαλιασμένοι αρχίζουν να πανηγυρίζουν. Η λευτεριά που τόσο πολύ όλοι περίμεναν, είχε έρθει. Ήταν η τελευταία ημέρα που οι Αθηναίοι γιόρτασαν ενωμένοι.

Μια ματωμένη απελευθέρωση και στο «βάθος» εμφύλιος

Αμέσως μετά την αποχώρηση των Γερμανών εγκαταστάθηκε στην Αθήνα τριμελές κλιμάκιο της Κυβέρνησης Εθνικής Ενότητας από τους υπουργούς Φ. Μανουηλίδη, Γ. Ζεύγο και Θ. Τσάτσο για να αναλάβει την εξουσία των απελευθερωμένων περιοχών.

Παράλληλα, η Αστυνομία, που τελούσε υπό τις διαταγές του Άγγελου Έβερτ, συνέλαβε τον τελευταίο κατοχικό πρωθυπουργό Ι. Ράλλη ο οποίος είχε παραμείνει στη Μητρόπολη καθ’ όλη τη διάρκεια της 12ης Οκτωβρίου. Την ίδια τύχη είχε και ο Γ. Τσολάκογλου και οι υπουργοί της κυβέρνησής του αλλά και διευθυντές εφημερίδων που είχαν συνεργαστεί ανοιχτά με τους Γερμανούς.

Η Τριμελής ανακοίνωσε στον αθηναϊκό λαό ότι όλες οι εξουσίες υπάγονται πλέον στον Βρετανό στρατηγό Ρόναλντ Σκόμπι. Οι βρετανοί είχαν τρομοκρατηθεί από τη δυναμική που είχε αποκτήσει το ΕΑΜ – ΕΛΑΣ και στόχος τους ήταν να τελειώσουν με το ζήτημα της «επόμενης ημέρας» στην Ελλάδα, το συντομότερο δυνατό. Με κάθε τρόπο. Με κάθε κόστος.

Την επόμενη της απελευθέρωσης οι δυνάμεις του ΕΛΑΣ συγκρούονται με τους ταγματασφαλίτες  στην οδό Αναπαύσεως, στο Μετς. Ναζί, πλέον, δεν υπάρχουν στην Αθήνα αλλά οι μάχες που γίνονται με αυτούς που άφησαν στο... πόδι τους είναι σκληρές και περιλαμβάνουν όλμους, πολυβόλα και καταιγισμό πυρών ανάμεσα σε πολίτες που ακόμα πανηγύριζαν την απελευθέρωση.

Νεκρούς κατέγραψαν και οι δυο πλευρές ενώ θύματα υπήρχαν και ανάμεσα στους αμάχους.

Η 14η Οκτωβρίου ήταν μια ήρεμη ημέρα καθώς η άφιξη των βρετανών στρατιωτών έριξε βαριά της σκιά της. Στις 15/10, ωστόσο, οι μάχες άρχισαν ξανά. Η Ομόνοια, το Σύνταγμα και κυρίως η Πανεπιστημίου ήταν πεδία σφοδρών ένοπλων συγκρούσεων. Υπολογίζεται πως περίπου 10 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους εκείνη την ημέρα!

Στις 16 και στις 17 Οκτωβρίου το σκηνικό είναι πάνω – κάτω το ίδιο. Συγκρούσεις στο Θησείο που ήταν το «προπύργιο» των ταγματασφαλιτών, ένοπλες συμπλοκές στις λαϊκές γειτονιές. Νεκροί, τραυματίες, πυροβολισμοί, εκρήξεις και ανάμεσα σε όλα αυτά οι Αθηναίοι που θέλουν να βγουν στους δρόμους και να γιορτάσουν την ελευθερία τους αλλά φοβούνται πως μπορεί να πέσουν νεκροί από τις σφαίρες που σφύριζαν πάνω από τα κεφάλι τους σε ένα σκηνικό αδιανόητης βίας.

Η επίσημη άφιξη της Ελληνικής Κυβέρνησης υπό τον Γ. Παπανδρέου, στην οποία το ΕΑΜ συμμετείχε με έξι υπουργούς, έγινε το πρωί της Τετάρτης 18 Οκτωβρίου 1944. Αρχικά ο Παπανδρέου και μέλη της Κυβέρνησης κατευθύνθηκαν στην Ακρόπολη, όπου ύψωσαν την ελληνική σημαία την οποία μετέφεραν κορίτσια του Λυκείου Ελληνίδων με τη συνοδεία ευζώνων και αντιστασιακών.

Αμέσως μετά τη δοξολογία στη Μητρόπολη ο Παπανδρέου εκφώνησε στην Πλατεία Συντάγματος τον ιστορικό «Λόγο της Απελευθέρωσης».

«Ένας νέος κόσμος θα υψωθεί από τα ερείπια» είχε πει τότε ο «Γέρος της Δημοκρατίας» ο οποίος αν και αριστοτεχνικά το απέφευγε σε όλη τη διάρκεια της ομιλίας του τελικά αναγκάστηκε, από τα δυνατά συνθήματα των ΕΑΜιτων, να πει και τη φράση που έμεινε στην ιστορία: «πιστεύομεν και εις την λαοκρατίαν».

Τελικά, τίποτα απ' όλα αυτά δεν έγινε. Σε εκείνα τα ερείπια προστέθηκαν ακόμα περισσότερα. Μετά από 53 ημέρες με έντονη πόλωση και μπόλικο πολιτικό παρασκήνιο η χώρα βρισκόταν μπροστά στο φάσμα του Εμφυλίου. Τα αιματηρά Δεκεμβριανά επισφράγισαν αυτή την πορεία.

Η πορεία προς την καταστροφή είχε ξεκινήσει και επίσημα και, δυστυχώς, τίποτα δεν μπορούσε να τη σταματήσει. Η Συμφωνία της Βάρκιζας που ακολούθησε αποδείχθηκε κενό γράμμα και η χώρα βυθίστηκε σε έναν ακόμα πόλεμο. Ακόμα πιο σκληρό και αιματηρό από τον προηγούμενο που άφησε βαθιές πληγές στο «σώμα» της Ελλάδας. Τον Εμφύλιο Πόλεμο που (τυπικά) τελείωσε τον Αύγουστο του 1949 αλλά ουσιαστικά κράτησε μέχρι και την πτώση της χούντας, το 1974.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.