Τα απάνθρωπα βασανιστήρια και η άγρια δολοφονία του μητροπολίτη Σμύρνης Χρυσοστόμου

«Εάν διά να σώσητε την Ελλάδα εκρίνατε καθήκον Σας να προβήτε εις το επαναστατικόν κίνημα της Θεσσαλονίκης, μη διστάσητε τώρα να προβήτε εις εκατόν τοιαύτα κινήματα, ίνα σώσητε τώρα ολόκληρον τον απανταχού γης και ιδία τον Μικρασιατικόν και Θρακικόν Ελληνισμόν, ο οποίος τόσην θρησκευτικήν λατρείαν τρέφει προς Υμάς. Και νυν, φίλτατε αδελφέ, Σε μόνον θεωρούμεν τον από μηχανής Θεόν, Σε βράχον, Σε ελπίδα, Σε σωτήρα και Μεσσίαν μας […] Ζήτημα είνε εάν, όταν το παρόν γράμμα μου αναγινώσκηται υπό της Υμετέρας Εξοχότητος, αν ημείς υπάρχωμεν πλέον εν τη ζωή».

Ο Μητροπολίτης Σμύρνης Χρυσόστομος βλέποντας πως το όνειρο της Μεγάλης Ελλάδας είχε μετατραπεί σε έναν εφιάλτη και η Ιωνία βρισκόταν μία ανάσα από την ολοκληρωτική καταστροφή, έκανε μία τελευταία έκκληση στον Ελευθέριο Βενιζέλο να αναλάβει δράση προκειμένου να σώσει οτιδήποτε μπορούσε να σωθεί.

Στο κείμενο που διαβάσατε στην αρχή, ο Χρυσόστομος αποκαλεί τον Βενιζέλο «σωτήρα και Μεσσίαν μας».

Δυστυχώς, ωστόσο, κανένας «Μεσσίας» δεν μπορούσε να ανατρέψει μία καταστροφή που ερχόταν με ταχύτητα πάνω στον τρομαγμένο ελληνισμό της Μικράς Ασίας.

Κανείς δεν ξέρει αν ο Χρυσόστομος πίστευε πραγματικά πως ο Βενιζέλος μπορούσε έστω και την ύστατη στιγμή να εμποδίσει τη σφαγή που ερχόταν ή όχι.

Ότι από τα δύο και αν συνέβαινε, η τραγική πραγματικότητα είναι πως μερικές ημέρες αργότερα  από του άμβωνος του ναού της Αγίας Φωτεινής, ο Χρυσόστομος είπε τα τελευταία του λόγια προς τους κατοίκους της Σμύρνης:

«Αδελφοί μου, η ώρα είναι δεινή, αλλά και ο Θεός είναι μεγάλος. Έχετε πίστιν εις Αυτόν. Δοκιμαζόμεθα, αλλά ας μην ολιγοπιστώμεν…».

Μερικές ώρες μετά θα έβρισκε φρικτό θάνατο στα χέρια του εξαγριωμένου τουρκικού όχλου. Και το δράμα της Μικρασιατικής Καταστροφής είχε μόλις αρχίσει να κορυφώνεται.

Οι τελευταίες δραματικές ώρες

Τον Μάιο του 1919 ο ελληνικός στρατός αποβιβάζεται στη Σμύρνη. Ο Χρυσόστομος και οι κάτοικοι των μικρασιατικών παραλίων, τους υποδέχθηκαν σας απελευθερωτές. Το κλίμα ήταν κάτι παραπάνω από πανηγυρικό.

Μέσα στον ενθουσιασμό, ωστόσο, υπήρχαν και οι κόντρες. Ο Χρυσόστομος διαφωνούσε με τον τρόπο που πολιτευόταν ο Έλληνας Yπατος Αρμοστής της Σμύρνης Αριστείδης Στεργιάδης. Ο μητροπολίτης Σμύρνης, μάλιστα, είχε στείλει μία επιστολή στον βασιλιά Κωνσταντίνο που χαρακτήριζε τον Αρμοστή: «μαινόμενο άξιο αγχόνης και ανασκολωπισμού Στεργιάδη»!

Όσο περνούσε ο καιρός τόσο η σχέση των δύο γινόταν και χειρότερη ενώ ταυτόχρονα η κατάσταση στα μέτωπα του πολέμου ήταν δραματική με τον ελληνικό στρατό να υποχωρεί διαρκώς και τους Τούρκους να προελαύνουν προς τα παράλια.

Την άνοιξη του 1921, η διοίκηση του ελληνικού στρατού, έλαβε την πιο καθοριστική και μοιραία, όπως εξελίχθηκε, απόφασή της. Έδωσε εντολή  να προελάσει προς την Άγκυρα ο καταπονημένος από τον Α' Παγκόσμιο Πόλεμο , ελληνικός στρατός προκειμένου να εξαλείψει την ολοένα αυξανόμενη απειλή των Νεότουρκων του Μουσταφά Κεμάλ.

Τους πρώτους μήνες όλα πήγαιναν καλά. Όσο περνούσε ο καιρός, ωστόσο, φαινόταν πως η Εκστρατεία δεν έφερνε τα αποτελέσματα που όλοι θα ήθελαν. Όσο πιο βαθιά στην Τουρκία έμπαινε ο ελληνικός στρατός τόσο μεγαλύτερα ήταν τα προβλήματα που εμφανίζονταν.

Τον Φεβρουάριο του 1922 ο Χρυσόστομος φαίνεται πως είχε αποδεχθεί πως η Μικρασιατική Εκστρατεία θα οδηγήσει σε όλεθρο. Παρά τις διαρκείς παραινέσεις δικών του ανθρώπων να φύγει από τη Σμύρνη πριν να είναι αργά εκείνος αρνείται.

Από την άνοιξη και μετά τα πράγματα πήγαιναν από το κακό στο χειρότερο. Μέσα στο καλοκαίρι (παραμονές της Παναγίας), το μέτωπο κατέρρευσε και η ελληνική αμυντική γραμμή υποχώρησε.

Ο Χρυσόστομος, προσπάθησε μέχρι και την τελευταία στιγμή να ανατρέψει μία κατάσταση που είναι ξεκάθαρο ότι δεν ανατρέπεται.

Εκτός από την επιστολή στον Βενιζέλο που διαβάσατε στην αρχή, ο Χρυσόστομος έστειλε επιστολές στους υπουργούς Εξωτερικών της Γαλλίας, της Μεγάλης Βρετανίας και της Ιταλίας καθώς και στον Πατριάρχη Μελέτιο, τον Πάπα Πίο ΙΑ΄, τον αρχιεπίσκοπο του Καντέρμπουρι και τον προκαθήμενο της Επισκοπιανής Εκκλησίας της Νέας Υόρκης, ζητώντας βοήθεια.

Λίγο πριν το τέλος στέλνει μία δραματική επιστολή στον Κωνσταντίνο: «Η κρίσιμος ώρα εσήμανεν, ο καιρός των μεγάλων αποφάσεων ήγγικεν. Πάσα παρερχομένη χρόνου στιγμή βυθίζει σύμπαντα τον Ελληνισμόν συμπαρασύρουσα εις την άβυσσον της καταστροφής, ως είνε φυσικόν, και το Ελληνικόν Κράτος και την υφ’ Υμάς τεταγμένην Θεόθεν ευλογημένην Δυναστείαν».

Τίποτα απ’ όλα αυτά δεν έχει αποτέλεσμα.

Μία ημέρα σαν σήμερα, στις 27 Αυγούστου 1922, και ενώ ο Στεργιάδης έχει γίνει «καπνός», οι εξαγριωμένοι νεότουρκοι του Ατατούρκ μαζί με τους Τσέτες μπαίνουν στη Σμύρνη και αρχίζουν την λεηλασία της.

Από τους πρώτους που συνελήφθησαν ήταν ο Χρυσόστομος, μετά από εντολή του Νουρεντίν πασά ο οποίος ήθελε μία γρήγορη «δίκη» προκειμένου να μην υπάρξουν αντιδράσεις από το εξωτερικό. Μπροστά από το διοικητήριο της Σμύρνης, κατηγόρησε τον Χρυσόστομο για τη φιλελληνική του στάση και τις ενέργειές του εναντίον του τουρκικού έθνους και αφού τον εξύβρισε είπε προς το μαινόμενο πλήθος:

«Αν σας έκανε καλό, κάντε του καλό. Αν σας έκανε κακό, κάντε του κακό. Δείξτε του αυτό που του αξίζει»!

Πριν τον Χρυσόστομο, ο Νουρεντίν είχε δώσει εντολή να εκτελεστούν με συνοπτικές διαδικασίες δύο Δημογέροντες, οι Γεώργιος Κλιμάνογλου και Νικόλαος Τσουρουκτσόγλου.

Για τον μητροπολίτη Χρυσόστομο, ωστόσο, η μοίρα που του επιφύλαξε ήταν απάνθρωπη.

Η συγκλονιστική περιγραφή του Τούρκου που εκτέλεσε τον Χρυσόστομο

Η περιγραφή των βασανιστηρίων που υπέστη ο Χρυσόστομος και ο τρόπος που τελικά δολοφονήθηκε, έρχεται από διάφορες ιστορικές πηγές και από μαρτυρίες διαφορετικού βαθμού αξιοπιστίας.

Μία από τις πιο συγκλονιστικές (αν όχι την πιο συγκλονιστική) μαρτυρίες, την έδωσε ο διαπρεπής Έλληνας αρχαιολόγος, καθηγητής πανεπιστημίου και ακαδημαϊκός, Γεώργιος Μυλωνάς, σε έκτακτη συνεδρίαση της Ακαδημίας Αθηνών, στις 14 Δεκεμβρίου 1982, με την ευκαιρίας της συμπλήρωσης τότε 60 χρόνων από την Μικρασιατική Καταστροφή.

«Κατά τις τελευταίες ημέρες του Σεπτεμβρίου 1922 μια ομάδα φοιτητών του Ιnternational College της Σμύρνης και εγώ βρεθήκαμε φυλακισμένοι σε απαίσιο υπόγειο, σ’ ένα από τα μπουντρούμια του Διοικητηρίου της Σμύρνης.

 Σ’ αυτό ήταν ασφυκτικά στριμωγμένοι Έλληνες Χριστιανοί αιχμάλωτοι, μάλλον άνθρωποι προωρισμένοι για θάνατο. Στις 5 το απόγευμα της τελευταίας ημέρας του θλιβερού Σεπτεμβρίου, ένας τουρκοκρής με διέταξε να τον ακολουθήσω στην αυλή.

“Είσαι δάσκαλος;”, με ρωτά. “Αυτήν την τιμή είχα” του απαντώ. “Και οι άλλοι που ήσαν μαζί σου είναι φοιτητές;”. ”Ναι”, του λέγω. “Γρήγορα μάζεψέ τους και φέρε τους εδώ”. “Ελάτε μαζί μου έξω”, λέγω στους συντρόφους μου. “Φαίνεται ότι ήρθε η ώρα μας. Εμπρός με θάρρος”.

Ποια ήταν η έκπληξή μας όταν ακούσαμε τον Τουρκο-κρητικό να λέει: “Θα σας σώσω σήμερα, γιατί ελπίζω αυτό να με βοηθήσει να λησμονήσω μια τρομερή σκηνή που αντίκρυσαν τα μάτια μου, σκηνή στην οποία έλαβα μέρος”.

Και συνέχισε: “Παρακολούθησα το χάλασμα του Δεσπότη σας. Ήμουν μ’ εκείνους που τον τύφλωσαν, που του βγάζαν τα μάτια και αιμόφυρτο, τον έσυραν από τα γένια και τα μαλλιά στα σοκάκια του Τουρκομαχαλά, τον ξυλοκοπούσαν, τον έβριζαν και τον πετσόκοβαν.

Από καιρού σε καιρό, όταν μπορούσε, ύψωνε κάπως το δεξί του χέρι και ευλογούσε τους διώκτες του. Κάποιος πατριώτης μου αναγνωρίζει τη χειρονομία της ευλογίας, μανιάζει, μανιάζει και με το τρομερό μαχαίρι του κόβει και τα δυο χέρια του Δεσπότη. Εκείνος σωριάστηκε στη ματωμένη γη με στεναγμό που φαινόταν ότι ήταν μάλλον στεναγμός ανακουφίσεως παρά πόνου.

Τόσο τον λυπήθηκα τότε, που με δύο σφαίρες στο κεφάλι τον αποτελείωσα. Αυτή είναι η ιστορία μου. Τώρα που σας την είπα ελπίζω πως θα ησυχάσω. Γι’ αυτό σας χάρισα τη ζωή”. “Και πού τον έθαψαν;” ρώτησα με αγωνία. “Κανείς δεν ξέρει πού έριξαν το κομματιασμένο του κορμί”».

Ο Χρυσόστομος βρήκε μαρτυρικό θάνατο στους δρόμους της Σμύρνης και πράγματι τα λείψανά του δεν βρέθηκαν ποτέ. Στις 4 Νοεμβρίου 1992 ανακηρύχθηκε άγιος από την Εκκλησία της Ελλάδος.

Δυο απαραίτητες διευκρινήσεις

1) Η Ελλάδα υιοθέτησε το νέο (Γρηγοριανό) ημερολόγιο τον Φεβρουάριο του 1923. Στο κείμενο που διαβάσατε έχουν διατηρηθεί οι ημερομηνίες με τις οποίες καταγράφηκαν τότε τα τραγικά αυτά γεγονότα, δηλαδή σύμφωνα με το παλαιό (Ιουλιανό) ημερολόγιο.

2) Μέχρι και πριν από μερικά χρόνια, ως ημερομηνία δολοφονίας του Χρυσοστόμου αναφερόταν σχεδόν σε όλες τις ιστορικές και εκκλησιαστικές πηγές η 27η Αυγούστου. Νεότερες έρευνες, βασιζόμενες στις μαρτυρίες του πολεμικού ανταποκριτή Κώστα Μισαηλίδη, του Τούρκου ταγματάρχη Οσμάν Φεϊζή και του κλητήρα της Μητρόπολης Σμύρνης Θωμά Βούλτσου, υποστηρίζουν ότι ο μητροπολίτης συνελήφθη την ημέρα εκείνη, και ότι, αφού παραδόθηκε στον όχλο, το μαρτυρικό του τέλος επήλθε την επόμενη, 28η Αυγούστου.

Καθώς, ωστόσο, δεν υπάρχει απόλυτη ιστοριογραφική ομοφωνία ως προς την ακριβή ημερομηνία του θανάτου του, στο παρόν άρθρο διατηρείται η παραδοσιακά αναφερόμενη ημερομηνία της 27ης Αυγούστου.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.