«Δεν άφησα να με νικήσει η Ιστορία»: Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ, από τον Βύρωνα στη Σορβόννη

Θυμάμαι αρκετά έντονα την πρώτη φορά που συνάντησα ένα βυζαντινό ψηφιδωτό. Με τον ίδιο τρόπο, θυμάμαι και την έντονη βαρεμάρα που είχαμε όλοι στα μαθήματα βυζαντινής ιστορίας στο σχολείο. Πώς συνδέονται αυτά τα μεταξύ τους ασύμβατα πράγματα;

Το δεύτερο προκαλούσε πλήξη. Το πρώτο θαυμασμό. Σαν μια συμπύκνωση της στάσης μας απέναντι σε αυτό που λέγεται Βυζάντιο. Το ψηφιδωτό με όλη του την αίγλη έδειχνε τον Ιουστινιανό με τη συνοδεία του. Τα ζωηρά χρώματα μπλέκονταν με το χρυσό και την αυτοκρατορική πορφύρα. Και κάπου εκεί, ηχεί η φράση που λέγαμε όλοι μας στο σχολείο: «τι μας νοιάζει τώρα το Βυζάντιο;».

«Ήμουν το μικρό και το γρουσούζικο»

Βαριοί εκκλησιαστικοί ύμνοι, περίτεχνες αγιογραφίες με ασκητικές μορφές, η ζεστασιά ενός παρεκκλησιού, το ψυχρό δέος ενός καθεδρικού ναού. Και κάπου εκεί, η φωνή μιας γυναίκας: «Ο ένδοξός μας βυζαντινισμός όπως έλεγε ο Καβάφης, παρεξηγημένος όμως». Με αυτόν τον τρόπο, δέσποζε η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ στα πολλά ντοκιμαντέρ που εμφανιζόταν. Και συνήθως με αυτόν τον τρόπο, προσπαθούσε να διαγράψει τις προκαταλήψεις μας για το θέμα στο οποίο αφιέρωσε τη ζωή της, την ιστορία της Ανατολικής Ρωμαϊκής Αυτοκρατορίας.

Είναι ένα παράξενο πλάσμα ο ιστορικός. Καλείται να διηγηθεί την ιστορία ενώ παράλληλα τη ζει με τον τρόπο του. Βρίσκεται «έξω» από τον κόσμο ως αντικειμενικός παρατηρητής, αλλά ταυτόχρονα είναι κομμάτι του. «Η μητέρα μου γεννήθηκε στην Πόλη, ο πατέρας μου στην Προύσα, μεγάλωσα ακούγοντας τις ιστορίες τους» απαντούσε όταν τη ρωτούσαν γιατί αποφάσισε να ασχοληθεί με το Βυζάντιο.

Γεννήθηκε τέσσερα χρόνια μετά τη Μικρασιατική Καταστροφή σε έναν δρόμο του Βύρωνα. Σε μια γειτονιά που οι γονείς της είχαν φτιάξει ένα μικρό σπίτι (το οποίο στέκει μέχρι σήμερα) μεγάλωσε και πήγε σχολείο. Ήταν το έκτο παιδί και την ημέρα που γεννήθηκε ο πατέρας της έχασε τα δύο ψαροκάικα που είχε για να ζει την οικογένειά του. Από τότε, την θεωρούσαν το γρουσούζικο της οικογένειας. 

«Η αντίσταση με έκανε αυτό που είμαι»

Οι ιστορίες από τη Μικρά Ασία και την Κωνσταντινούπολη τη σημάδεψαν. Ως μαθήτρια, αντιμετώπισε ορισμένες φορές την ξενοφοβία της εποχής απέναντι στους πρόσφυγες. Ήταν, όπως έλεγε η ίδια, δύσκολο και απείθαρχο παιδί με έντονο χαρακτήρα. 

Όταν ξεκίνησε η δικτατορία του Μεταξά, ο πατέρας της είχε προειδοποιήσει την κόρη του να μην αναφερθεί ποτέ ξανά στον Βενιζέλο, η λατρεία του οποίου ήταν κεντρικό στοιχείο της οικογενειακής ζωής. Η πολιτική δεν έλειψε ποτέ από τις συζητήσεις.

Το γεγονός που σημάδεψε τον χαρακτήρα της ήταν η ένταξη στην ΕΠΟΝ σε ηλικία περίπου 14 ετών. Εκεί, είχε καθοδηγητή τον μετέπειτα δημοσιογράφο και εκδότη, Χρήστο Πασαλάρη. Στις τάξεις της ΕΠΟΝ γνωρίστηκε και με τον Μάνο Χατζιδάκι. Μαζί τους, έφυγε για το βουνό τον Δεκέμβριο του 1944 και φτάσανε με τα πόδια μέχρι την Κυψέλη. «Μας βάλανε στο σπίτι ενός δωσιλόγου, εκεί έκανα την πρώτη μου κλεψιά, ένα βιβλίο του Καβάφη».

Σχεδόν καθημερινά πήγαινε στις διαδηλώσεις μέχρι τη στιγμή της Απελευθέρωσης και των Δεκεμβριανών. Γυρνούσε στο σπίτι της μόνο για να πλυθεί, ώστε σε περίπτωση που έχανε τη ζωή της να ήταν έτοιμη.

«Αν χρειαστεί, θα πουλάω λεμόνια στους δρόμους»

Μπήκε στο πανεπιστήμιο 13η. Με τον χωρισμό των τμημάτων, βρέθηκε σε εκείνο της Ιστορίας & Αρχαιολογίας που είχαν επιλέξει γόνοι ευκατάστατων οικογενειών. Ένας καθηγητής τη ρώτησε πώς θα τα βγάλει πέρα εκείνη αφού πρακτικά ήταν η φτωχότερη απ’ όλες. «Μη σας ανησυχεί, αν χρειαστεί για να ζήσω, θα πουλάω λεμόνια στους δρόμους της Αθήνας». Σε αρκετές συνεντεύξεις της, έλεγε πάντα πως αν είχε μείνει στην Ελλάδα, δεν θα είχε καταφέρει να γίνει ούτε βοηθός καθηγητή.

Με υποτροφία του γαλλικού κράτους, ξεκίνησε την ακαδημαϊκή της πορεία στο Παρίσι και θα έφτανε στην πανεπιστημιακή κορυφή της χώρας ως πρύτανις των πανεπιστημίων της γαλλικής πρωτεύουσας και ως πρώτη γυναίκα πρύτανις της Σορβόννης. 

«Χρειάστηκε να κάνω 125 επισκέψεις ως υποψήφια καθηγήτρια για να τους πείσω» είχε δηλώσει για τη διαδικασία εκλογής της στο πανεπιστήμιο. Δεν δίσταζε βέβαια να χαρακτηρίσει τους Γάλλους σωβινιστές. Άλλωστε, όταν εξελέγη, είχε ήδη τη γαλλική υπηκοότητα. Το μόνο πράγμα που την πρόδιδε ήταν η προφορά της. 

Από τη θέση της είχε συχνά στενή επαφή με σημαντικές προσωπικότητες της εποχής της. Συνομιλούσε με όλους. Από τον Μάνο Χατζιδάκι και τον Μίκη Θεοδωράκη μέχρι και τον Κωνσταντίνο Καραμανλή ή τον Φρανσουά Μιτεράν. Ήταν ένας άνθρωπος που δεν δίσταζε να λέει και να κάνει αυτό που πιστεύει. Έφερε τη βυζαντινή ιστορία ξανά στη δημόσια συζήτηση με μια χαρακτηριστική ευγλωττία και ευφράδεια.

Οφείλουμε όμως να σημειώσουμε πως σε ορισμένες περιπτώσεις έγινε στόχος κριτικής, δίκαια ή άδικα. Οι θέσεις της για το πανεπιστημιακό άσυλο και την αστυνομία, η σχέση της με τη βασίλισσα Φρειδερίκη και η δημόσια στήριξή της προς τον Κυριάκο Μητσοτάκη στέκονται ως ερωτηματικά πάνω από την πορεία της. 

Ας σταθούμε στο εξής. Η Ελένη Γλύκατζη-Αρβελέρ ήταν πολλά. Ίσως αυτό είναι που την κάνει τόσο ξεχωριστή και σε ορισμένα σημεία αμφιλεγόμενη. Αδιαμφισβήτητα, υπήρξε μια προσωπικότητα που με πείσμα και δυναμισμό ξεκίνησε από χαμηλά και έφτασε στη δική της κορυφή. Από το προσφυγικό σπίτι στον Βύρωνα μέχρι τη Σορβόννη και τώρα στην αιωνιότητα, έζησε όπως ήθελε η ίδια, ακολουθώντας τον δρόμο που χάραξε η ίδια. 

Μοναδική σε όλα. Ή όπως θα το έλεγε με τα δικά της λόγια: «Από μένα, αυτά».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.