Η ογκολογία περνά στο επίκεντρο της Δημόσιας Υγείας

Διάγουμε την μεγάλη επανάσταση στην Ογκολογία, με τα νέα φάρμακα, την τεχνητή νοημοσύνη (ΑΙ), τις ψηφιακές εφαρμογές και το πρόγραμμα φροντίδας στο σπίτι «Οίκοθεν» να συνθέτουν  ένα νέο οικοσύστημα.  

Η μάχη με τον καρκίνο καταγράφει καθημερινά μικρές νίκες και βλέπει να υλοποιούνται συναρπαστικές εξελίξεις στο πεδίο, όπως είναι τα mRNA θεραπευτικά εμβόλια, ενώ η αλλαγή της κουλτούρας με τα προγράμματα πρόληψης βοηθούν να μετατραπεί ο καρκίνος σε χρόνιο ελέγξιμο νόσημα. Ωστόσο, οι προκλήσεις παραμένουν, με το κέρδος στο τέλος της διαδρομής να μετριέται σε αυξημένη επιβίωση και περισσότερες μέρες ζωής με αξιοπρέπεια.

Για όλα αυτά μας μιλά ο Μιχάλης Νικολάου, Παθολόγος Ογκολόγος, Διευθυντής της Α΄Παθολογικής Ογκολογικής Κλινικής και επιστημονικά υπεύθυνος της  Κατ’ Οίκον Νοσηλείας στο Γενικό Αντικαρκινικό – Ογκολογικό Νοσοκομείο Αθηνών «Άγιος Σάββας», εμπνευστής του προγράμματος «Οίκοθεν» και επιστημονικός συνεργάτης του Ιατρικού Κέντρου Αθηνών.

Η μάχη με τον καρκίνο καταγράφει διαρκώς μικρές σημαντικές νίκες. Ποια εικόνα αποτυπώνεται στο εμβληματικό Ογκολογικό νοσοκομείο του Αγίου Σάββα; Που μπορούμε να δούμε την μεγαλύτερη πρόοδο-σε ποιες μορφές καρκίνου;

Η ογκολογία σήμερα βρίσκεται σε ένα πραγματικά κομβικό σημείο της σύγχρονης ιατρικής. Η πρόοδος στις άλλες ειδικότητες και ιδιαίτερα την καρδιολογία σε συνδυασμό με την αύξηση του προσδόκιμου επιβίωσης, έχει μεταβάλει ριζικά τον επιδημιολογικό χάρτη.

Οι άνθρωποι ζουν περισσότερο και όσο αυξάνεται το προσδόκιμο ζωής, τόσο αυξάνεται και η πιθανότητα να συναντηθούν με τον καρκίνο. Αυτό δεν σημαίνει ότι χάνουμε έδαφος, αντιθέτως, σημαίνει ότι η ογκολογία περνά στο επίκεντρο της ιατρικής και της δημόσιας υγείας. Η ανάγκη για καίριες και καθοριστικές νίκες δεν είναι απλώς επιθυμητή αλλά επιτακτική.

Στην ογκολογία δεν ζούμε μία «μεγάλη ανακάλυψη» που αλλάζει τα πάντα από τη μια μέρα στην άλλη, ζούμε όμως κάτι εξίσου σημαντικό, τις πολλές μικρές, ουσιαστικές νίκες που αθροίζονται καθημερινά και αυτές οι νίκες, όταν συσσωρεύονται, αλλάζουν σταδιακά την ιστορία της νόσου. Τα νέα φάρμακα με τις «στοχευμένες» θεραπείες, η μοριακή βιολογία που μας επιτρέπει να βλέπουμε τον όγκο σε βάθος, η τεχνητή νοημοσύνη που βοηθά στη λήψη των αποφάσεων, οι ψηφιακές εφαρμογές παρακολούθησης, αλλά και η κατ’ οίκον ογκολογική φροντίδα μέσω του «Οίκοθεν», συνθέτουν το νέο οικοσύστημα μέσα στο οποίο καλούμαστε να κινηθούμε.Πρόκειται για μια ογκολογία πιο εξατομικευμένη, πιο τεχνολογικά εξελιγμένη, αλλά ταυτόχρονα και πιο ανθρώπινη και αυτή είναι η πιο ουσιαστική μεταβολή της εποχής μας.

Στο Ογκολογικό Νοσοκομείο «Άγιος Σάββας», που αποτελεί έναν από τους βασικούς πυλώνες της ογκολογικής φροντίδας στη χώρα, αυτό που παρατηρείται είναι η διπλή πραγματικότητα: από τη μία πλευρά η σημαντική επιστημονική πρόοδος και από την άλλη η πίεση ενός συστήματος υγείας που καλείται να ανταποκριθεί στις αυξανόμενες ανάγκες.

Η πρόσφατη διάκριση από τον Organisation of European CancerInstitutes (OECI) δεν αποτελεί ακόμα έναν τίτλο τιμήςαλλά την αναγνώριση ότι η ογκολογική φροντίδα στη χώρα μας μπορεί να σταθμιστεί με τα ευρωπαϊκά πρότυπα ποιότητας, πολυεπιστημονικότητας και ασθενοκεντρικής προσέγγισης. Είναι μια συλλογική επιτυχία όλων των επαγγελματιών υγείας,επιβεβαιώνοντας ότι η ποιότητα δεν αφορά μόνο τις νέες και καινοτόμες θεραπείες, αλλά και τον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται η φροντίδα γύρω από τον άνθρωπο, ένα βήμα προς μια ολοκληρωμένη ογκολογία που εκτείνεται από το νοσοκομείο έως το σπίτι, όπως υπηρετείται και μέσα από το πρωτοποριακό πρόγραμμα «Οίκοθεν».

Η φαρμακευτική πρόοδος τα τελευταία χρόνια καταγράφεται σε πολλές κατηγορίες καρκίνου με το μεταστατικό μελάνωμα να αποτελεί ίσως το πιο χαρακτηριστικό παράδειγμα, της νέας ογκολογίας των τελευταίων δέκα ετών, της μεταμόρφωσης της πρόγνωσης με τη βοήθεια της ανοσοθεραπείας. Ο καρκίνος του πνεύμονα έχει αλλάξει ριζικά με τη μοριακή ιατρική και τις στοχευμένες θεραπείες, ενώ στον καρκίνο του μαστού και του προστάτη η επιβίωση και η ποιότητα ζωής των ασθενών έχουν βελτιωθεί σημαντικά. Το κεντρικό μήνυμα όμως παραμένει σταθερό και αναλλοίωτο στο χρόνο. Η μεγαλύτερη πρόοδος στην ογκολογία συνεχίζει να προέρχεται από την έγκαιρη διάγνωση.

Βλέπετε νεότερους ανθρώπους να νοσούν με μορφές καρκίνου που παλιότερα αφορούσαν μεγαλύτερες ηλικίες; Και αν ναι  ποιες είναι αυτές οι  μορφές;

Τα τελευταία χρόνια παρατηρείται διεθνώς μια αυξητική τάση εμφάνισης καρκίνων σε νεότερες ηλικίες, ιδιαίτερα στον καρκίνο παχέος εντέρου, του παγκρέατος και των χοληφόρων.

Διαβάστε επίσης: Ιστορική στιγμή για το νοσοκομείο Μεταξά: Πραγματοποιήθηκε η πρώτη βιοψία παγκρέατος με ενδοσκοπικό υπέρηχο

Δεν πρόκειται για μια πλήρως εξηγημένη μεταβολή ενώ φαίνεται να σχετίζεται με αλλαγές στον τρόπο ζωής, τη διατροφή, την παχυσαρκία, τους περιβαλλοντικούς παράγοντες και πιθανώς το μικροβίωμα. Η απουσία της «κατσαρόλας» από την οικογένεια και η απομάκρυνση από τη Μεσογειακή διατροφή που για αιώνες αποτελούσε το σημείο αναφοράς είναι μέρος της σύγχρονης καθημερινότητας μας και ενδεχομένως το αντίτιμο της προαναφερθείσας κατάστασης. Στην κλινική πράξη, δεν πρέπει να υποτιμώνται επίμονα συμπτώματα σε νεότερους ανθρώπους μόνο και μόνο λόγω ηλικίας αλλά η πιθανότητα ύπαρξης καρκίνου να εισέρχεται πάντα στον θεραπευτικό αλγόριθμο προς επιβεβαίωση ή αποκλεισμό.

Ταυτόχρονα, οφείλουμε να αναγνωρίσουμε ότι η μετάβαση των νέων ασθενών από τα παιδιατρικά νοσοκομεία στα νοσοκομεία ενηλίκων αποτελεί διαχρονικά ένα «κενό» στο ελληνικό σύστημα υγείας. Πρόκειται για μια ιδιαίτερα ευάλωτη ηλικιακή ομάδα, οι έφηβοι και οι νεαροί ενήλικες, που δεν ανήκουν πλέον στην παιδιατρική ογκολογία, αλλά δεν εντάσσονται εύκολα και στο κλασικό μοντέλο φροντίδας ενηλίκων.Στον «Άγιο Σάββα» προχωρούμε για πρώτη φορά στη θεσμική διασύνδεση αυτής της μετάβασης, με τη δημιουργία οργανωμένης πτέρυγας για νέους ασθενείς και με σαφώς καθορισμένες διαδικασίες παραπομπής, παρακολούθησης και πολυεπιστημονικής υποστήριξης.

Στόχος μας είναι η συνέχεια της φροντίδας να μην διακόπτεται, αλλά να μεταφέρεται ομαλά από το παιδιατρικό στο ογκολογικό περιβάλλον ενηλίκων, με σεβασμό στις ιδιαίτερες βιολογικές, ψυχολογικές και κοινωνικές ανάγκες αυτής της ηλικίας.

Είθισται να λέμε ότι οι γυναίκες συμμορφώνονται καλύτερα με τα προγράμματα προληπτικού ελέγχου και  πάνε πιο εύκολα στο γιατρό. Είναι αυτό μία εικόνα που μεταφέρεται και από τον Άγιο Σάββα, ότι δηλαδή οι γυναίκες μπορεί να έρχονται με πρώιμη νόσο ενώ οι άντρες με πιο προχωρημένη;

Υπάρχει πράγματι μια διαχρονική διαφορά στη συμπεριφορά υγείας μεταξύ ανδρών και γυναικών. Οι γυναίκες συμμετέχουν συχνότερα σε προγράμματα προσυμπτωματικού ελέγχου και επισκέπτονται πιο τακτικά τον γιατρό, γεγονός που συχνά οδηγεί σε διάγνωση σε πρωιμότερα στάδια για ορισμένες μορφές καρκίνου. Αυτό δεν είναι τυχαίο. Ιστορικά, από τα πρώτα οργανωμένα εργαλεία πρόληψης ήταν το τεστ Παπανικολάου, μια εμβληματική συμβολή του Γεωργίου Παπανικολάου στη διεθνή ιατρική κοινότητα και η μαστογραφία. Πρόκειται για παρεμβάσεις που αφορούσαν αποκλειστικά τις γυναίκες και διαμόρφωσαν εδώ και δεκαετίες μια κουλτούρα πρόληψης στο γυναικείο πληθυσμό.

Η ενημέρωση, οι καμπάνιες και οι δημόσιες πολιτικές υγείας επικεντρώθηκαν εύλογα στις γυναίκες, δημιουργώντας μια πιο ανεπτυγμένη συνείδηση τακτικού ελέγχου. Οι άνδρες, αντίθετα, συχνά καθυστερούν να αναζητήσουν ιατρική βοήθεια, ακόμη και όταν υπάρχουν συμπτώματα. Τα διαθέσιμα δεδομένα δεν δείχνουν βιολογική διαφοροποίηση στη στάση απέναντι στην υγεία, αλλά κυρίως πολιτισμικούς και συμπεριφορικούς παράγοντες όπως η αντίληψη «αντοχής», ο φόβος της διάγνωσης, η υποτίμηση των συμπτωμάτων και για τον λόγο αυτό, η δημόσια υγεία οφείλει πλέον να επενδύσει πιο στοχευμένα στην πρόληψη και στην ενημέρωση του ανδρικού πληθυσμού. Η ισότητα στην υγεία δεν αφορά μόνο την πρόσβαση στις θεραπείες αλλά και την ισόρροπη καλλιέργεια κουλτούρας πρόληψης.

Υπάρχουν καθυστερήσεις στα ογκολογικά χειρουργεία ή έχει εξομαλυνθεί πλήρως η κατάσταση στην μετά κορονοϊού εποχή;

Η πανδημία της COVID-19 ήταν καθοριστική και αποτέλεσε θετικό καταλύτη για την εξέλιξη και την ψηφιοποίηση της υγείας σε παγκόσμιο επίπεδο. Ηπερίοδος μετά την πανδημία άφησε επιπτώσεις στη λειτουργία των συστημάτων υγείας διεθνώς και ανέδειξε τα τρωτά τους σημεία.

Στην ογκολογία, το κρίσιμο δεν είναι μόνο αν υπάρχουν καθυστερήσεις, αλλά αν το σύστημα μπορεί να εξασφαλίσει ότι ο ασθενής δεν θα χάσει το θεραπευτικό παράθυρο. Η πρόκληση σήμερα είναι η δημιουργία προτυποποιημένων ογκολογικών διαδρομών ασθενών, ώστε η διάγνωση και η θεραπεία να προχωρούν χωρίς αδικαιολόγητες καθυστερήσεις. Η πρόοδος στην ογκολογία δεν ανήκει σε έναν μόνο τομέα. Είναι αποτέλεσμα συνεργασίας.

Η χειρουργική, οι συστηματικές θεραπείες και η υποστηρικτική φροντίδα λειτουργούν συνεργατικά και όχι ανταγωνιστικά. Στην πρώιμη νόσο, η έγκαιρη διάγνωση η χειρουργική αντιμετώπιση και η ακτινοθεραπεία ενίοτε, παραμένουν καθοριστικές. Στη μεταστατική νόσο, η πρόοδος οφείλεται κυρίως στις νέες συστηματικές θεραπείες και στην εξατομίκευση της θεραπείας. Η ολιστική προσέγγιση, η υποστηρικτική φροντίδα, η διαχείριση του πόνου, η ψυχοκοινωνική υποστήριξη και η κατ’ οίκοννοσηλεία, δεν αποτελούν συμπληρωματικό στοιχείο αλλά βασικό κομμάτι της θεραπείας ως όλων. Το πρόγραμμα κατ’ οίκον ογκολογικής θεραπείας«Οίκοθεν» δείχνει στην πράξη ότι η φροντίδα στο σπίτι μπορεί να βελτιώσει τη συμμόρφωση με ασφάλεια, να μειώσει τις επιπλοκές και να ενισχύσει την ποιότητα ζωής των ασθενών.

Τα θεραπευτικά εμβόλιο με τον καρκίνο  (μαζί με την χορήγηση ανοσοθεραπείας) αποτελούν  μία πολύ μεγάλη εξέλιξη; Ξεκινήσαν από το μεταστατικό μελάνωμα, προχωρούν στον καρκίνο του πνεύμονα.  Ποιες άλλες μορφές καρκίνου ενδέχεται να πάρουν σειρά και τι ευρήματα έχουμε από αυτό το μέτωπο;

Ένας από τους πιο συναρπαστικούς τομείς της έρευνας στις ημέρες μας, είναι τα θεραπευτικά εμβόλια κατά του καρκίνου, ιδιαίτερα τα εξατομικευμένα mRNA. Τα πιο ώριμα δεδομένα προέρχονται από το μελάνωμα, ενώ κλινικές μελέτες εξελίσσονται στον καρκίνο του πνεύμονα, του νεφρού και της ουροδόχου κύστης. Δεν πρόκειται για εμβόλια πρόληψης, όπως μέχρι σήμερα τα έχουμε γνωρίσει, αλλά για θεραπείες που στοχεύουν στη μείωση της υποτροπής και στην ενίσχυση της ανοσολογικής απάντησης του οργανισμού. Έχουμε στηρίξει πολλές ελπίδες σε αυτά, τα μέχρι τώρα δεδομένα είναι ενθαρρυντικά και περιμένουμε τις επίσημες επιστημονικές ανακοινώσεις για να ενταχθούν στη θεραπευτική μας φαρέτρα.

Το πιλοτικό πρόγραμμα για τον καρκίνο του πνεύμονα έχει εξαγγελθεί αλλά δεν έχει ξεκινήσει στην πράξη.  Για ποιο λόγο υπάρχει  αυτή η καθυστέρηση;  Αφορά  σε δυσκολία στην εκτέλεση του; Είναι δύσκολη  η διαχείριση των αξονικών τομογραφιών ώστε να μην επιβαρυνθεί το σύστημα υγείας με πολλές αχρείαστες βιοψίες;

Ο προσυμπτωματικός έλεγχος για τον καρκίνο του πνεύμονα είναι ένα σημαντικό βήμα δημόσιας υγείας, αλλά και ένα από τα πιο απαιτητικά προγράμματα screening. Η καθυστέρηση στην εφαρμογή του σχετίζεται κυρίως με την ανάγκη σωστού σχεδιασμού που πρέπει να συμπεριλαμβάνει την σωστή επιλογή πληθυσμού, υψηλού κινδύνου, τα πρωτόκολλα διαχείρισης των ευρημάτων, την επάρκεια των ακτινολογικών πόρων και τη λειτουργία των πολυεπιστημονικών ομάδων. Η σωστή εφαρμογή είναι κρίσιμη ώστε να μειωθεί η θνησιμότητα χωρίς να αυξηθούν οι άσκοπες επεμβάσεις, η ψυχολογική ταλαιπωρία και η επιβάρυνση των υγειονομικών δομών.

Η επιβίωση στον καρκίνο έχει αυξηθεί πολύ στην Ευρώπη την τελευταία δεκαπενταετία όμως στην Ελλάδα δεν ακολουθούμε με αυτούς τους ρυθμούς.  Ποιες  είναι οι αιτίες  γι αυτήν την βραδύτερη πρόοδο;

Παρότι η επιβίωση στον καρκίνο βελτιώνεται σταθερά στην Ευρώπη, η πρόοδος στην Ελλάδα ήταν βραδύτερη. Οι βασικοί λόγοι σχετίζονται με τη συμμετοχή σε προγράμματα πρόληψης, τη διαδρομή της διάγνωσης, τους χρόνους πρόσβασης σε υπηρεσίες υγείας και τις γεωγραφικές ανισότητες. Πρόκειται για παράγοντες που μπορούν να διορθωθούν με οργανωμένες πολιτικές υγείας, καλύτερη διασύνδεση των υπηρεσιών και ενίσχυση της πρωτοβάθμιας και κατ’ οίκον φροντίδας.Σήμερα η ογκολογία αλλά και η αντιμετώπιση των προβλημάτων της αλλάζει στη χώρα μας. Προγράμματα πρόληψης όπως το «Φώφη Γεννηματά» και το «Σπύρος Δοξιάδης» έρχονται για πρώτη φορά να ενταχθούν στην Ελληνική κοινωνία, τα δημόσια νοσοκομεία μας αναβαθμίζονται κτιριακά και τεχνολογικά και υπάρχει έντονος ψηφιακός μετασχηματισμός που οδηγεί σε καταγραφή και λογοδοσία όπως τα μητρώα ασθενών και τα θεραπευτικά πρωτόκολλα. Με όλα τα προηγούμενα,καρκίνος σε πολλές περιπτώσεις μετατρέπεται από οξεία απειλητική νόσο σε χρόνια κατάσταση που απαιτεί μακροχρόνια φροντίδα και αυτή η φροντίδα δεν περιορίζεται στο νοσοκομείο.

Επεκτείνεται στο σπίτι, στην κοινότητα και στην καθημερινότητα του ασθενούς, εκεί όπου η ιατρική συναντά την ανθρώπινη αξιοπρέπεια και αποτελεί τη δική μου στόχευση. Να απαλυνθεί ο πόνος και να μειωθεί το βάρος της νόσου, όχι μόνο βιολογικά αλλά και υπαρξιακά. Οι κατ’ οίκονογκολογικές υπηρεσίες δεν είναι μια απλή μεταφορά πράξεων από το νοσοκομείο στο σπίτι. Είναι μια διαφορετική φιλοσοφία φροντίδας.

Σημαίνει ότι η θεραπεία προσαρμόζεται στον ρυθμό ζωής του ασθενούς, ότι η παρακολούθηση γίνεται με ασφάλεια στο οικείο περιβάλλον, ότι η οικογένεια εκπαιδεύεται και συμμετέχει ενεργά, ότι ο πόνος, οι παρενέργειες και η ψυχολογική επιβάρυνση αντιμετωπίζονται έγκαιρα γιατί η ογκολογική φροντίδα δεν μετριέται μόνο σε μήνες επιβίωσης, αλλά και σε ημέρες με αξιοπρέπεια.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.