Πώς φτάσαμε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου - Πόσο καθοριστική ήταν για την πτώση της χούντας

Έριξε η εξέγερση του Πολυτεχνείου τη χούντα; Η γνωστή φιλο-απριλιανής προέλευσης επιχειρηματολογία λέει πως η πτώση της δικτατορίας ήρθε εξαιτίας της τραγωδίας της Κύπρου και μόνο και καμία σχέση δεν είχε με την «εσωτερική αντίσταση».

Πόση αλήθεια «κρύβει» αυτό; Ελάχιστη.

Η εξέγερση του Πολυτεχνείου μπορεί να μην έριξε άμεσα τη χούντα πέτυχε, ωστόσο, δύο πολύ καθοριστικά πλήγματα στο καταπιεστικό καθεστώς των συνταγματαρχών και λειτούργησε σαν πυροδοτικός μηχανισμός εξελίξεων:

Το πρώτο ήταν πως διέλυσε τα όνειρα του αρχιπραξικοπηματία Γεώργιου Παπαδόπουλου για φιλελευθεροποίηση του καθεστώτος που μέσω του πειράματος Μαρκεζίνη θα εγκαθίδρυε στην Ελλάδα μία στρατιωτική ψευτοδημοκρατία όπως αυτή της Τουρκίας στις αρχές της δεκαετίας του 1980.

Το δεύτερο ήταν πως όξυνε τις έριδες στο εσωτερικό του καθεστώτος με αποτέλεσμα οι «σκληροί» με αρχηγό τον «αόρατο δικτάτωρ» Ιωαννίδη να επιβάλουν τη δική τους χούντα και να απομονώσουν τον ηττημένο Παπαδόπουλο.

Την ίδια ώρα η δυσαρέσκεια του λαού εξαιτίας των οικονομικών προβλημάτων που «γέννησε» η ανεξέλεγκτη άνοδος του πληθωρισμού έκανε, τις τελευταίες ημέρες της χούντας, ανθρώπους όπως ο Ευάγγελος Αβέρωφ, ο Σόλων Γκίκας, ο Χαράλαμπος Ποταμιάνος, αλλά και τους Μαρκεζίνη και Μακαρέζο να φοβούνται πως μία νέα εξέγερση ήταν πιθανή και αυτή τη φορά θα ήταν μεγαλύτερη και πιο επικίνδυνη αφού ουσιαστικά το καθεστώτος ήταν υπό πλήρη διάλυση.

Ακόμα και το Στέιτ Ντιπάρτμεντ και η CIA με δύο εκθέσεις τους, τον Φεβρουάριο και το Απρίλιο του 1974, μήνες πριν την εισβολή του Αττίλα στην Κύπρο, δηλαδή, διαπίστωσαν πως το καθεστώς δεν μπορούσε, πλέον, να σταθεί.

Πώς φτάσαμε στην εξέγερση του Πολυτεχνείου

Κατά τη διάρκεια του πέμπτου έτους της δικτατορίας, το 1972, το καθεστώς προσπάθησε να λάβει μια πιο... «δημοκρατική» μορφή με τη λεγόμενη φιλελευθεροποίηση που επιχείρησε ο δικτάτορας Γεώργιος Παπαδόπουλος.

Η χούντα θεώρησε πως μια καλή «πρόβα τζενεράλε» θα ήταν να δοθούν κάποιες επιπλέον ελευθερίες στους φοιτητές κάτι που θα λειτουργούσε και σαν «βαλβίδα αποσυμπίεσης». Οι φοιτητές εκείνη την εποχή είχαν δημιουργήσει τις Φοιτητικές Επιτροπές Αγώνα και αμφισβητούσαν ανοιχτά τα διοικητικά συμβούλια των φοιτητικών συλλόγων τα οποία, όπως είναι φυσικό, ελέγχονταν απόλυτα από τη χούντα αφού ήταν... διορισμένα από αυτή!

Οι «εγκέφαλοι» του καθεστώτος θεώρησαν πως θα ήταν εύκολο να ξεγελάσουν το φοιτητικό κίνημα πραγματοποιώντας εκλογές. Οι εκλογές έγιναν και ως εκ θαύματος τις κέρδισαν φοιτητές προσκείμενοι στη χούντα!

Τα περιστατικά βίας και νοθείας που καταγγέλθηκαν δε φόβισαν, ούτε αποθάρρυναν τους φοιτητές οι οποίοι αντιλήφθηκαν πως δεν πρόκειται να αλλάξει κάτι ουσιαστικό και έτσι αποφάσισαν να οργανώσουν τον αγώνα τους σε διαφορετικό επίπεδο, πλέον.

Ο πρώτος μήνας του 1973 κύλησε με συνεχείς ζυμώσεις μεταξύ των φοιτητικών οργανώσεων («Ρήγας Φεραίος», «Αντι-ΕΦΕΕ», «ΑΑΣΠΕ» κ.α) και αυτό που ξεκάθαρα προέκυπτε ήταν η ανάγκη για πιο δυναμικές και μαζικές αντιδράσεις με στόχο όχι μόνο την κινητοποίηση των φοιτητών αλλά και την αφύπνιση κομματιού της κοινωνίας προκειμένου να φανεί ότι η χούντα δεν ήταν άτρωτη.

Στις 5 Φεβρουαρίου οι φοιτητές του Πολυτεχνείου αποφάσισαν να προχωρήσουν σε γενική αποχή από τα μαθήματα καταγγέλλοντας την προηγούμενη εκλογική διαδικασία και ζητώντας νέες - πραγματικά ελεύθερες - φοιτητικές εκλογές. Η χούντα, φοβούμενη πως αυτή η αντίδραση θα προκαλέσει μεγαλύτερα προβλήματα, αντέδρασε σπασμωδικά και στις 13 Φεβρουαρίου δημοσίευσε το περιβόητο διάταγμα «1347/73» με το οποίο δινόταν η δυνατότητα στον Υπουργό Εθνικής Άμυνας να ανακαλέσει τις αναβολές στράτευσης των φοιτητών που απείχαν από τα μαθήματά τους.

Διαβάστε ακόμα: Η χούντα, το Πολυτεχνείο και ένα ματωμένο πουλόβερ - Ο γιατρός Πάνος Μαυρομμάτης στο Reader

Πιο συγκεκριμένα το συγκεκριμένο άρθρο τροποποιούσε το άρθρο 18 του παλαιότερου ΝΔ 720/1970: «Εις το άρθρο 18 του ΝΔ 720/1970 ''περί Στρατολογίας'' προστίθεται παράγραφος έχουσα ως εξής:

6. Δύναται ωσαύτως ο Υπουργός Εθνικής Αμύνης να διατάσση την διακοπήν χορηγηθείσης αναβολής κατατάξεως εις σπουδαστάς, ονομαστικώς, κατόπιν προτάσεως του Αρχηγείου του οικείου Κλάδου Ενόπλων Δυνάμεων και εις τας ακολούθους περιπτώσεις:

Α) Λόγω οιασδήποτε πειθαρχικής ποινής επιβληθείσης υπό του κατά νόμον αρμοδίου οργάνου, πολυμελούς ή μονομελούς.

Β) Λόγω καταδίκης εις οιανδήποτε ποινήν διά τινα των εν άρθροις 167, 169 έως και 176, 181 έως και 192 και 194 έως και 197 του Ποινικού Κώδικα πράξεων.

Γ) Λόγω οιασδήποτε υπαιτίου αποχής εκ των παραδόσεων, εξετάσεων ή ασκήσεων των Εκπαιδευτικών Ιδρυμάτων ή προτροπής εις τοιαύτην αποχήν, ανεξαρτήτως της πειθαρχικής διώξεως επί ταύταις.

Η άσκησις οιουδήποτε ενδίκου μέσου κατά της αποφάσεως του Δικαστηρίου ή του πειθαρχικού οργάνου δεν αναστέλλει την εκτέλεσιν της αποφάσεως του Υπουργού Εθνικής Αμύνης περί διακοπής της χορηγηθείσης αναβολής κατατάξεως». 

Στην πραγματικότητα η πορεία προς την εξέγερση του Πολυτεχνείου ξεκίνησε σε εκείνο ακριβώς το σημείο. Από εκείνο το σημείο και έπειτα ο χρόνος μετρούσε αντίστροφα. Το φοιτητικό κίνημα που βρισκόταν σε αναβρασμό περίμενε την κατάλληλη στιγμή.

Η καταστολή της εξέγερσης του Πολυτεχνείου

Πριν φτάσουμε στον Νοέμβριο του 1973 υπήρχε ο Φεβρουάριος του 1973. Στις 13 Φεβρουαρίου έγινε κατάληψη στο Πολυτεχνείο.

Η αστυνομία έσπασε το Άσυλο, εισέβαλε στον πανεπιστημιακό χώρο και μετά από ένα όργιο καταστολής, συνέλαβε σχεδόν 100 φοιτητές αλλά έστειλε στο αυτόφωρο 11 φοιτητές οι οποίοι ήταν οι: Παρασκευάς Βάγιας, Σέργιος Δημακόπουλος, Μάκης Μπαλαούρας, Κυριάκος Σταμέλος, Βλάσης Λιαροκάπης, Ηλίας Κατωπόδης, Βασίλης Χριστόπουλος, Σάκης Παπαθεοδώρου, Αλκιβιάδης Πρέπης, Μάνος Τζανεττής και Δημήτρης Αρχοντής.

Όταν εμφανίστηκαν για να δικαστούν οι περισσότεροι έφεραν εμφανή τα σημάδια των βασανιστηρίων που είχαν υποστεί κάτι που μεγάλωσε την οργή των υπολοίπων φοιτητών.

Μέσα σε λίγα 24ωρα συνολικά 88 φοιτητές (που από το καθεστώς θεωρήθηκαν πρωτοστάτες) έλαβαν φύλλο πορείας για να παρουσιαστούν στον στρατό. Οι αντιδράσεις του φοιτητικού κινήματος ήταν οργισμένες και, πλέον, η κατάσταση μύριζε μπαρούτι.

Κάπως έτσι, στις 21 Φεβρουαρίου 1973, περίπου 4.000 φοιτητές κατέλαβαν το κτίριο της Νομικής στην οδό Σόλωνος. Εκείνη η κατάληψη θεωρείται, σήμερα, πλέον, η «μήτρα» που γέννησε τα μεγάλα εξεγερτικά γεγονότα του Νοέμβρη.

Στις 14 Νοεμβρίου οι φοιτητές είχαν προχωρήσει σε αποχή από τα μαθήματα προκειμένου να απαιτήσουν από την «κυβέρνηση» να γίνουν οι φοιτητικές εκλογές νωρίτερα απ' ότι είχε προγραμματιστεί. Συνελεύσεις φοιτητών έγιναν σε όλες τις μεγάλες σχολές. Στη συνέλευση της Νομικής, μέσα στο κατάμεστο αμφιθέατρο, ξαφνικά εισέβαλε ένας φοιτητής και φώναξε πως «στο Πολυτεχνείο χτυπάνε τ' αδέρφια μας και εσείς κάθεστε εδώ»;

Διαβάστε ακόμα: Αριστοτέλης Σαρρηκώστας στο Reader - «Έτσι τράβηξα την ιστορική φωτογραφία με το τανκ στο Πολυτεχνείο»

Το σύνθημα είχε δοθεί. Περίπου 350 άτομα ξεκίνησαν με πορεία από τη Νομική για να πάνε στο Πολυτεχνείο. Εκεί ήταν συγκεντρωμένοι πάρα πολλοί φοιτητές και σύντομα έγιναν ακόμα περισσότεροι. Και όσο περνούσε η ώρα τόσοι περισσότεροι γινόντουσαν. Και έγιναν τόσοι πολλοί που το απόγευμα πάρθηκε απόφαση να γίνει κατάληψη και να οργανωθεί η εξέγερση που θα έριχνε τη χούντα.

Εκλέχθηκε Συντονιστική Επιτροπή που αποτελούταν από 22 φοιτητές και δυο εργάτες. Στήθηκε ραδιοφωνικός σταθμός, φαρμακείο, ιατρείο, μαγειρείο και ότι άλλο κρίθηκε αναγκαίο. Στήθηκε μέχρι και ειδικός χώρος όπου αποθηκεύτηκε πόσιμο νερό σε περίπτωση που το καθεστώς έκοβε την παροχή.

Στην αρχή το καθεστώς αντέδρασε με ψυχραιμία την οποία, ωστόσο, έχασε όταν είδε πως η κατάληψη είχε μετατρέψει το ΕΜΠ σε κέντρο της αντιδικτατορικής δράσης η οποία δεν ήταν μόνο φοιτητική υπόθεση. Εργάτες, αγρότες και μαθητές από κάθε γωνιά της Αθήνας έσπευσαν στο Πολυτεχνείο.

Στις 16 Νοέμβρη ισχυρότατες δυνάμεις της αστυνομίας επιτέθηκαν με μανία στο πλήθος που έχει συγκεντρωθεί, εργάτες και φοιτητές απαντούν και για πολλές ώρες η περιοχή θυμίζει πεδίο μάχης. Οι εξεγερμένοι καταφέρνουν και αποκρούουν αυτή τη μεγάλη επίθεση. Σε εκείνο το σημείο οι χουντικοί αποφασίζουν πως είχε έρθει η ώρα του στρατού.

Μια μοίρα αλεξιπτωτιστών, τρεις μοίρες ΛΟΚ, τρία άρματα μάχης και εκατοντάδες αστυνομικοί βρέθηκαν απέναντι στους άοπλους φοιτητές που ζητούσαν διαπραγματεύσεις προκειμένου να γίνει ειρηνική εκκένωση.

Αυτό τελικά δεν έγινε και στις 3 τα ξημερώματα ένα άρμα μάχης έριξε την κεντρική πύλη του πολυτεχνείου και αστυνομικοί, πεζοναύτες και ΕΣΑτζηδες εισβάλουν μέσα στο προαύλιο του ΕΜΠ καταδιώκοντας και ξυλοκοπώντας όποιον έβρισκαν μπροστά τους.

Ο ιστορικός και πρώην διευθυντής του Εθνικού Ιδρύματος Ερευνών, Λεωνίδας Καλλιβρετάκης, σε έρευνα που έκανε ανέφερε πως η κατάληψη του ΕΜΠ είχε διάρκεια 56 ωρών. Υπήρξαν περίπου 5.000 διαδηλωτές μέσα στο Ίδρυμα, 10.000 στην άμεση περίμετρο και 100.000 σε διάσπαρτες διαδηλώσεις. 

Συνολικά έγιναν 2.000 συλλήψεις, 40 φόνοι (24 ταυτοποιημένοι και 16 αταυτοποίητοι), 128 απόπειρες ανθρωποκτονίας, 1.103 τραυματισμοί πολιτών και 61 τραυματισμοί αστυνομικών. Τέλος, οι αστυνομικοί χρησιμοποίησαν περίπου 24.000 φυσίγγια, η φρουρά του Υπουργείου Δημόσιας Τάξης έριξε 2.192 φυσίγγια και οι στρατιώτες 300.000 φυσίγγια. 

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.