Καλώς ήρθατε στο παρελθόν: Γιατί θέλουμε να βλέπουμε σειρές και ταινίες που έχουμε ξαναδεί

Ενώ διανύουμε το πρώτο τέταρτο του 21ου αιώνα, διαρκώς βλέπουμε το παρελθόν να επιστρέφει και να εμφανίζεται μπροστά μας, τόσο σε ατομικό όσο και σε συλλογικό επίπεδο.

Επανεκδόσεις και remake παλιών ταινιών, μουσική, τάσεις και μόδες, φίλτρα σέπια και ασπρόμαυρα στα social media, έρχονται με το πιο γρήγορο βήμα που δεν είχαμε φανταστεί και κατακτούν το «εδώ» και το «τώρα». Επιπλέον, όλοι πιθανά έχουμε φίλους και φίλες οι οποίοι βλέπουν ξανά και ξανά ταινίες και σειρές γνωρίζοντας το τέλος, την αρχή και τους χαρακτήρες καλύτερα από την παλάμη τους. 

Το φαινόμενο της νοσταλγίας επομένως, φαίνεται να αποτελεί δομικό συστατικό του 21ου αιώνα, που θα χαρακτηρίζαμε ως των αιώνα των αλλαγών και μεταβάσεων. Ωστόσο αυτός ο αιώνας έχει χαρακτηριστεί και από το βίωμα της συλλογικής μελαγχολίας, με τον Μαρκ Φίσερ να επανατοποθετεί την συζήτηση για την πολιτισμική βιομηχανία και κουλτούρα, στη βάση της διαρκούς επαναληψιμότητας των αναπαραστάσεων.

Ο Μαρκ Φίσερ, ιδιαίτερα μέσα από την έννοια της hauntology, περιγράφει έναν πολιτισμό στοιχειωμένο από μέλλοντα που δεν πραγματοποιήθηκαν. Το πρόβλημα δεν είναι ότι σταματήσαμε να παράγουμε νέα πράγματα. Νέα τεχνολογία, νέες πλατφόρμες και νέες μορφές παραγωγής υπάρχουν παντού.

Διαβάστε επίσης: Γιατί τέτοια εμμονή της Gen Z με την 00s τεχνολογία; Η εταιρεία που βγάζει χιλιάδες από την νοσταλγία

Το παράδοξο είναι ότι η τεχνολογική καινοτομία δεν συνοδεύεται απαραίτητα από πολιτισμική και φαντασιακή καινοτομία.

Η «ακύρωση του μέλλοντος» που αποτελεί και τίτλος του βιβλίου του που πέρυσι το καλοκαίρι αποτέλεσε πεδίο αναφοράς και συζήτησης σε πολλά καλοκαιρινά τραπέζια, δεν μπορεί απλά να εξαντληθεί ως ένα trend που ήρθε και πέρασε. Αντίθετα, δημιουργεί ένα διαρκές ερώτημα που επανέρχεται, αναφορικά με τον δρόμο που έχει λάβει η πολιτιστική βιομηχανία, αλλά και το πως τα άτομα εμβυθίζομαστε διαρκώς στο παρελθόν, το οποίο καθορίζει σχεδόν με όρους ταυτοτικούς το παρόν.

Υπάρχει μια γενικευμένη αίσθηση ότι τα άτομα και η κοινωνία δεν μπορούν να φανταστούν το μέλλον τους. «Το γεγονός ότι κάτι είναι σύγχρονο, δεν σημαίνει ότι είναι και καινούργιο», αποτελεί μια αίσθηση που διαπερνά όλη την αντίληψη του Μαρκ Φίσερ και καταδεικνύει με τον πιο έντονο τρόπο το τέλμα της συλλογικής φαντασίας και δημιουργίας στην οποία έχουμε περιέλθει.

Αντίστοιχα ο Φίσερ αναφέρει στο βιβλίο πως «πιο εύκολα μπορούμε να φανταστούμε το τέλος του κόσμου, παρά το τέλος του καπιταλισμού». Η συγκεκριμένη φράση δείχνει με τον πιο κατάφωρο τρόπο πως από την ρευστοποίηση των ιδεολογιών και την νεοφιλελευθεροποίηση της κοινωνίας, περνά και ο δρόμος της πολιτιστικής βιομηχανίας, καθώς βρίσκεται σε μια διαρκή σχέση συμπαραγωγής.

Φιλαράκια, Gilmore Girls, Sex and the City

Τα παραπάνω επιχειρήματα επικυρώνονται από τα δεδομένα που παραδίδει το ίδιο το Netflix. Συγκεκριμένα, για το 2025 τα στοιχεία δείχνουν ότι παλιές σειρές παραμένουν εξαιρετικά ανταγωνιστικές: τα πιο δημοφιλή licensed shows που ξεπέρασαν τα 30 εκατ. views ήταν κατά μέσο όρο περίπου 15 ετών, ενώ στη λίστα βρίσκονται σειρές όπως Friends, House, Sex and the City, Gilmore Girls, The Walking Dead, Shameless και Suits.

Επιπλέον το Friends είναι χαρακτηριστικό παράδειγμα, καθώς συνέχιζε να συγκεντρώνει άπειρες ώρες θέασης στην πλατφόρμα. Ωστόσο τα παραπάνω δεν αποτελούν μόνο ζήτημα του θεατή, αλλά της ίδιας της βιομηχανίας που παράγει νοσταλγία. Τα spin-offs, τα reunion, τα remake ερχονται να ενορχηστρώσουν όλο το πλαίσιο της εμπορευματοποίησης της νοσταλγίας. Ωστόσο αυτή η τάση λειτουργεί καθηλωτικά απέναντι στην φαντασία, τη καλλιτεχνική δημιουργία και κατ' επέκταση την δυνατότητα να φανταστούμε πως μπορούμε να ζήσουμε αλλιώς.

Διαβάστε επίσης: Το «Y2K» ελληνικό καλοκαίρι: Η μόδα των 00s που είδαμε παντού φέτος

Ίσως και η ανάγκη για οικειότητα, μέσα σε έναν κόσμο που γίνεται ανοίκειος και μοναχικός, αποτελεί το «μαξιλάρι» ασφαλείας που όλοι χρειαζόμαστε. Μια comfort σειρά, οι ταινίες Χάρι Πότερ, μόδες που έχουν δοκιμαστεί και μουσικές που θυμίζουν μια άλλη εποχή, όχι τόσο μακρινή αλλά πολλά υποσχόμενη όπως για παράδειγμα τα 90's. Ωστόσο η εμμονή με το παρελθόν, δημιουργεί ένα κενό στο παρελθόν.

Η Gen Z νοσταλγεί μια εποχή που δεν έζησε

Αν κάποιος κάνει μια βόλτα στα άδυτα του TikTok και δώσει σημασία στην μουσική που ακούει, η παρατηρήσει πέραν το scroll θα δει τη μόδα Y2K να επανέρχεται με ορμή. Από τη μια πλευρά το TikTok έχει δημιουργήσει έναν μη γραμμικό πολιτισμικό χρόνο, με βίντεο από το παρελθόν, σκηνές από παλιές ταινίες, meme του 2012, αλλά και τάσεις το 2026, και όλα αυτά εμφανίζονται στο ίδιο feed, δίνοντας μας έτσι όλο το πολιτισμικό αρχείο ως διαθέσιμο παρόν.

Από την άλλη πλευρά αναφορικά με τη μόδα, η Vogue έγραψε το 2025 για την επιστροφή της μόδας των 2000s και για το πώς οι luxury οίκοι «σκάβουν» στα αρχεία τους για να αξιοποιήσουν την εμμονή της Gen Z με το Y2K. Θα μπορούσαμε να πούμε ότι η μόδα δεν ανακυκλώνεται απλά, αλλά έχει ενσωματώσει ήδη την ιδέα της επανάληψης.Οι οίκοι μόδας ανατρέχουν στα αρχεία τους, ανασύροντας παλιές επιτυχίες και παρουσιάζοντάς τες σε μια νέα γενιά, καθιστώντας έτσι το παρελθόν την πρώτη ύλη παραγωγής του σήμερα.

Η παραδοξότητα του 21ου αιώνα

Ενόσω συμβαίνουν όλα αυτά, η επιστροφή του παρελθόντος στο παρόν, συμβαίνει το εξής αξιοσημείωτο: Ζούμε σε μια κοινωνία που αν μη τι άλλο δεν χαρακτηρίζεται από κάποιου είδους στασιμότητα, αλλά το αντίθετο. Ωστόσο αν μιλήσουμε με όρους μαθηματικούς υπάρχουν δυο αντιστρόφως ανάλογα ποσά - όσο επιταχύνεται η τεχνολογία, τόσο επιβραδύνεται η πολιτισμική φαντασία.

Ενώ έχουμε εργαλεία και η ψηφιακή επικράτεια φαίνεται να κατακτά τον αναλογικό κόσμο, η πολιτισμική παραγωγή επιλέγει να σταθεί σε γνωστές νόρμες και να αναπαράξει το παρελθόν ή έστω να το διαφοροποιήσει λίγο χρησιμοποιώντας τα εργαλεία του σήμερα. 

Ίσως θα ήταν λάθος να θεωρήσουμε την επιστροφή στο παρελθόν, αισθητικό ζήτημα. Στην πραγματικότητα αποτελεί ένα διακύβευμα υπαρξιακό και πολιτικό γιατί όταν μια κοινωνία δεν μπορεί να φανταστεί το μέλλον της, η κουλτούρα και πολιτισμός γίνεται η ρωγμή αυτής της στασιμότητας.

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.