Η Σπασμένη Φλέβα και η φιλμογραφία του Γιάννη Οικονομίδη

Η Σπασμένη Φλέβα, η νέα ταινία του Γιάννη Οικονομίδη, κυκλοφόρησε στις αίθουσες και το νέο επεισόδιο του podcast του Reader "Τhe Backstory" είναι αφιερωμένο σε αυτή και στη φιλμογραφία του μεγάλου σκηνοθέτη. 

Ακούστε το επεισόδιο για τη Σπασμένη Φλέβα στο Spotify:

Η ταινία ξεκινά με μια φράση του Ηράκλειτου: «Η μοίρα του ανθρώπου είναι ο χαρακτήρας του». Αυτή η φράση συνοψίζει σε μεγάλο βαθμό ένα από τα πολλά νοήματα της ταινίας. Πρωταγωνιστής είναι ο Θωμάς Αλεξόπουλος, τον οποίο υποδύεται ο Βασίλης Μπισμπίκης, και ο οποίος πρέπει να ξεπληρώσει ένα τεράστιο ποσό σε έναν τοκογλύφο προκειμένου να μη χάσει το σπίτι του.

Μαζί με τον Βασίλη Μπισμπίκη συμπρωταγωνιστεί η Μαρία Κεχαγιόγλου, η οποία είναι συγκλονιστική, καθώς και πολλοί ακόμη ηθοποιοί όπως: η Μπέττυ Αρβανίτη, ο Γιάννης Νιάρρος, η Ιωάννα Κολλιοπούλου, ο Στάθης Σταμουλακάτος, η Κλέλια Ρένεση, η Σοφία Κουνιά, ο Δημήτρης Καπετανάκος κ.α. 

Η ταινία είναι σαν να σε παίρνει σιγά σιγά από το χέρι και να σε βυθίζει στο άγχος, στον εκνευρισμό, στον θυμό και στην απέχθεια, και από ένα σημείο και μετά νιώθεις ότι δεν μπορείς να ανασάνεις από την πίεση που σου προκαλεί. Ο Θωμάς προσπαθεί μανιωδώς να μαζέψει αυτά τα λεφτά και, μέσα από αυτό το rollercoaster, σκιαγραφείται τέλεια ο χαρακτήρας αυτού του νεοέλληνα, του τύπου που όλοι μας ξέρουμε, του «ξέρεις ποιος είμαι εγώ;», του ατομιστή, του παρτάκια, που τον νοιάζει μόνο να πετύχει αυτό που θέλει, ακόμη κι αν χρειαστεί να πατήσει επί πτωμάτων.

Ο Οικονομίδης εστιάζει στην ελληνική κοινωνία της κρίσης αρκετά χρόνια πριν αυτή ξεκινήσει. Διεισδύει με την κάμερά του στην ελληνική οικογένεια του 21ου αιώνα και αποτυπώνει μια εικόνα σκληρή, απάνθρωπη, σκοτεινή και απαισιόδοξη, χωρίς ίχνος ελπίδας. Βλέπει τον ρατσισμό και τον σεξισμό που έχουν ριζώσει στην ελληνική μικροαστική συμπεριφορά. Και γι’ αυτό αξίζει να κάνουμε μια μικρή επισκόπηση στη φιλμογραφία του.

Σπιρτόκουτο (2002)

Το 2002 η Ελλάδα ζούσε το δικό της μύθο με βασική αφορμή την επερχόμενη Ολυμπιάδα. Ο Οικονομίδης, στρέφοντας τον φακό του σε μια αθηναϊκή οικογένεια, μας παρουσίασε μια άγρια χώρα, διαφορετική από αυτή της ανάπτυξης, που αιφνιδίασε και σόκαρε τους θεατές.

Πρόβαλλε μια εικόνα που απείχε μακράν από τα εύκολα λεφτά του χρηματιστηρίου και από την κακή κόπια του αμερικάνικου ονείρου που αποδείχθηκε … αέρας κοπανιστός. Το Σπιρτόκουτο σταδιακά κατάφερε να σημαδέψει την ποπ κουλτούρα. Η ταινία διαδραματίζεται στον Κορυδαλλό, τη δυτική συνοικία που την υποσκιάζει η ύπαρξη των φυλακών. Και ο Οικονομίδης από μεριάς του, έχτισε μια διαφορετικού τύπου φυλακή, ένα σπίτι που τα μέλη της οικογένειας έμοιαζαν να μην μπορούν να ξεφύγουν από αυτό.  

Τα μέλη της οικογένειας έχουν μεταξύ τους μια συμπεριφορά βίαιη και νευρωτική και μοιάζει με ένα σπιρτόκουτο, ένα  εύφλεκτο προϊόν, που μια σπίθα είναι αρκετή για να γίνει ολόκληρο παρανάλωμα του πυρός μέσα σε μια στιγμή.

Ο Γιάννης Οικονομίδης μίλησε για την “αγία” ελληνική οικογένεια με σαρκασμό, με ειλικρίνεια και με πρωτοπορία, αφού δεν είχε ξανά υπάρξει ως τότε ένα τέτοιο φιλμ στο ελληνικό σινεμά.  Και κάπως έτσι, το Σπιρτόκουτο άφησε το μεγάλο αποτύπωμα που υπάρχει μέχρι και σήμερα.  

Ψυχή στο Στόμα (2006)

Η Ψυχή στο Στόμα (2006) έχει ως πρωταγωνιστή τον Τάκη. Εκεί παρουσιάζεται η καθημερινή πίεση που δέχεται στωικά, νωχελικά και με πλήρη αδράνεια ο πρωταγωνιστής από όλους τους θεσμούς και τους ανθρώπους που συναναστρέφεται.

Φυσικά, η Ψυχή στο Στόμα αποτελεί ένα καίριο και διαχρονικό πολιτικό σχόλιο, αφού ο Οικονομίδης στρέφει τον καθρέφτη σε εμάς: στις εξοντωτικές πιέσεις που δεχόμαστε από κακοποιητικές συμπεριφορές και τις ανεχόμαστε χωρίς αντίδραση.

Η ταινία ξεκινά σε τεντωμένο σχοινί και παραμένει εκεί μέχρι το τέλος, κρατώντας την ένταση μόνιμα στο κόκκινο για να αποτυπώσει μια κοινωνία σε απόλυτη αποσύνθεση. Ο κεντρικός ήρωας, ο Τάκης του Ερρίκου Λίτση, δέχεται λεκτική και σωματική βία από παντού: στη δουλειά, στο σπίτι, στις καθημερινές του συναναστροφές. Από τα πρώτα κιόλας λεπτά, ο θεατής νιώθει πως ο πρωταγωνιστής πρέπει κάπως να αντιδράσει σε αυτήν τη διαρκή πίεση, μια αντίδραση που όμως δεν έρχεται μέχρι τα τελευταία λεπτά της ταινίας.

Αυτή η απουσία αντίστασης είναι και το στοιχείο που «προκαλεί» τον θεατή: η βία που συσσωρεύεται δεν εκτονώνεται, δεν βρίσκει διέξοδο, αλλά μένει σιωπηλή και υπόγεια. Είναι η ίδια λανθάνουσα, ανομολόγητη βία που διαβρώνει την ελληνική κοινωνία.

Μαχαιροβγάλτης (2010)

Σε αντίθεση με τις προηγούμενες ταινίες του Οικονομίδη, η ταινία είναι ασπρόμαυρη. Με αυτόν τον τρόπο, ο θεατής επικεντρώνεται στην ιστορία και τους χαρακτήρες, καθώς ο σκηνοθέτης κατευθύνει το βλέμμα του σε αυτό που θέλει με βάση το φως, το κοντράστ και τις φωτοσκιάσεις.

Εδώ οι σιωπές κυριαρχούν και η ιστορία εξελίσσεται πιο αργά. Ο Οικονομίδης δίνει χώρο στους χαρακτήρες να εκφραστούν μέσα από τη σιωπή και να βυθιστούν αργά και βασανιστικά στην παρακμή τους. Εδώ απουσιάζουν οι μεγάλες εντάσεις και οι φωνές του Σπιρτόκουτου, ωστόσο και πάλι είναι εμφανής η ταυτότητα του δημιουργού μέσα από τη χρήση της γλώσσας, την επανάληψη φράσεων και την απεικόνιση του σύγχρονου ανθρώπου.

Μικρό Ψάρι (2014)

Στο Μικρό Ψάρι, πρωταγωνιστής είναι ο Στράτος, ο οποίος ισορροπεί ανάμεσα στον κόσμο της απάτης, του εγκλήματος, της μικροαστικής εξαθλίωσης και της εργατιάς.

Πρόκειται για έναν πρωταγωνιστή με βάθος, αφού ο Στράτος, παρότι παρουσιάζεται ως δολοφόνος και έτσι δίνει την εντύπωση πως είναι αδίστακτος και ανήθικος, στη συνέχεια της ταινίας αποδεικνύεται πως, παρά τη δράση του, είναι ένας άνθρωπος με συνείδηση, ηθικούς κώδικες και φραγμούς. Όπως έχει πει και ο ίδιος ο Οικονομίδης: «Το θέμα της ταινίας είναι η διαδρομή ενός ανθρώπου από το ένα σημείο στο άλλο. Η αξιοπρέπεια, η σωτηρία της ψυχής υπό μία έννοια, ο τρόπος που το μικρό ψάρι που τσαλαβουτάει μπαίνει κάποια στιγμή σε μια κατάσταση ανάτασης και προσωπικής κάθαρσης».

Πράγματι, ο Στράτος, όντας στον πάτο, μόνος, δίχως φίλους, δίχως χρήματα, εφόσον τον εξαπάτησαν και τον λήστεψαν οι ίδιοι του οι συνεργάτες, επιλέγει την ανάδυση, την αυτοδικία και την κάθαρση της ψυχής του.

Μπαλάντα της Τρύπιας Καρδιάς (2020)

Μετά το σκοτεινό Μικρό Ψάρι, είδαμε τη Μπαλάντα της Τρύπιας Καρδιάς, μια μαύρη κωμωδία μέσα στο νουάρ σύμπαν του Οικονομίδη, με φόντο τον κάμπο της Λαμίας. Η ταινία διαδραματίζεται σε μια μικρή επαρχιακή πόλη, εκεί όπου τα πάθη βράζουν κάτω από την επιφάνεια και μια σπίθα αρκεί για να τα τινάξει όλα στον αέρα.

Εδώ ο Οικονομίδης άλλαξε ταχύτητα: άφησε για λίγο την ωμή βία των προηγούμενων έργων του και μετέφερε την ίδια ελληνική παρακμή μέσα από το φίλτρο της μαύρης κωμωδίας. Το αποτέλεσμα είναι ένα σύμπαν όπου οι χαρακτήρες παραμένουν βαθιά λαϊκοί, παθιασμένοι και αυτοκαταστροφικοί αλλά αυτή τη φορά μέσα σε μια ιστορία που έχει έναν ίσως πιο ανάλαφρο ρυθμό και ειρωνεία.

Παρότι πιο «ελαφριά» σε τόνο σε σχέση με το υπόλοιπο έργο του, η Μπαλάντα μιλάει ξανά για την ίδια ελληνική πραγματικότητα: για τα μικρά πάθη που εξελίσσονται σε μεγάλα δράματα, για μια κοινωνία που βράζει κάτω από την επιφάνεια και για τους ανθρώπους που κυνηγούν μια τρύπια καρδιά, γιατί δεν έχουν τίποτα άλλο να κυνηγήσουν.

Παρότι οι ταινίες του Οικονομίδη αποτυπώνουν την ελληνική κοινωνία της κρίσης, δεν περιορίζονται μόνο σε αυτό το κομμάτι της σύγχρονης ιστορίας, αφού αγγίζουν ζητήματα διαχρονικά. Ο σκηνοθέτης στρέφει τον φακό του στην ελληνική οικογένεια, στη μοναξιά και στις πιέσεις της εποχής. Χαρακτηριστικό των ηρώων του είναι ότι είναι δυστυχισμένοι, καταπιεσμένοι και ανικανοποίητοι με τη ζωή τους.

Ο Γιάννης Οικονομίδης κατάφερε να δημιουργήσει ένα συγκεκριμένο προφίλ κινηματογραφιστή, με στοιχεία που τον καθιστούν έναν από τους σημαντικότερους σκηνοθέτες της γενιάς του. Σήμα κατατεθέν του αποτελεί η λεκτική και η σωματική βία, η γλώσσα ως όπλο -σε συνδυασμό με τις έντονες βωμολοχίες-, η ένταση και η σκληρότητα των χαρακτήρων του.

Ορισμένα βασικά στοιχεία και μοτίβα τα οποία επαναλαμβάνονται είναι ο ωμός ρεαλισμός, η θεματική της οικογένειας, η μιζέρια και η καταπίεση των ανθρώπων, η απουσία επικοινωνίας, η ένταση, το ασφυκτικό κλίμα και  οι συχνές επαναλήψεις.

Όλα αυτά τα εντοπίζουμε σε κάθε έργο του. Και ένα ακόμη που έχει σημασία για την Σπασμένη Φλέβα, είναι ότι ο Οικονομίδης στρέφει τον φακό του στα απόνερα που έχει αφήσει η οικονομική κρίση κυρίως στις μικροαστικές οικογένειες. Βλέπεις αυτή την παρακμή, που κάνει τον άνθρωπο ανήμπορο απέναντι στον δυνατό, και όπως αυτός εκπροσωπείται κάθε φορά. Φυσικά όλα αυτά τα απόνερα της οικονομικής κρίσης, φέρνουν μαζί τους και μια ηθική κρίση, πάλι κυρίαρχο θέμα σε όλες τις ταινίες του δημιουργού. 

Ακούστε ολόκληρο το επεισόδιο για τη Σπασμένη Φλέβα και τη φιλμογραφία του Γιάννη Οικονομίδη στο Spotify:

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.