Η Σεισάχθεια του Σόλωνα: Η πρώτη διαγραφή χρεών που έσωσε την Αθήνα

Το πρόβλημα της υπερχρέωσης και της ακρίβειας δεν είναι σημερινό φαινόμενο. Στην αρχαία Αθήνα του 7ου και 6ου αιώνα π.Χ., η οικονομική κρίση ήταν τόσο βαθιά που οδήγησε τους πολίτες κυριολεκτικά στη δουλεία. Εκεί παρενέβη ο Σόλων, με μια από τις πιο ριζοσπαστικές πράξεις της ιστορίας: τη Σεισάχθεια.

Όταν σήμερα συζητάμε για «κούρεμα χρεών», οικονομικές ανισότητες και κοινωνικές εκρήξεις, δύσκολα φανταζόμαστε ότι η πρώτη πραγματικά ριζοσπαστική διαγραφή χρεών συνέβη πριν από 2.600 χρόνια. Η πόλη βρισκόταν ένα βήμα πριν από αιματηρό εμφύλιο.

Διαβάστε ακόμη: Το ξεχασμένο ποτάμι της Αθήνας - Πού μπορείς να το δεις σήμερα

Η μεγάλη μεταρρύθμιση του Σόλωνα, η Σεισάχθεια, αποτέλεσε και την πρώτη θεσμική πράξη στην ιστορία που ακύρωσε χρέη, απελευθέρωσε πολίτες και έθεσε τις βάσεις της πολιτικής ισότητας που αργότερα γέννησε τη Δημοκρατία.

Οικονομική δουλεία: Όταν το χρέος σήμαινε και απώλεια ελευθερίας

Στα τέλη του 7ου και στις αρχές του 6ου αιώνα π.Χ., η κοινωνική ανισορροπία στην Αθήνα είχε γίνει εκρηκτική. Οι πλούσιοι γαιοκτήμονες συγκέντρωναν γη και εξουσία, ενώ οι μικροϊδιοκτήτες αγρότες αναγκάζονταν να δανείζονται με επαχθείς όρους. Το χρέος δεν ήταν απλώς λογιστικό βάρος αλλά ένα πρόβλημα ύπαρξης.

Οι «πέτρες του χρέους» και οι εκτήμοροι

Οι δανειστές τοποθετούσαν στους αγρούς των οφειλετών λίθινες στήλες – τους «οροθέτες» – που δήλωναν ότι η γη ήταν υποθηκευμένη. Οι αγρότες που απέδιδαν το ένα έκτο της παραγωγής τους, ενώ δικαιούνταν τα 5/6 της παραγωγής που απέδιδε αυτό το κομμάτι γης, στον δανειστή ονομάζονταν εκτήμοροι. Αν αδυνατούσαν να πληρώσουν, έχαναν τη γη τους.

Το χρέος του σώματος

Η πιο ακραία συνέπεια ήταν η δουλεία λόγω χρέους. Ο εκτήμορος ήταν ελεύθερος άνθρωπος, αλλά έχανε την ελευθερία του και μπορούσε να πουληθεί ως σκλάβος εάν είχε οφειλές προς το γαιοκτήμονα. Ο θεσμός αυτός απειλούσε να διαλύσει την κοινωνική συνοχή και είχε οδηγήσει τους φτωχούς στα πρόθυρα εξέγερσης.

Διαβάστε ακόμη: Η χαμένη γειτονιά κάτω από την Ακρόπολη - Κατεδαφίστηκε λόγω αρχαίων

Οι νόμοι του Σόλωνα

Το 594 π.Χ. η Αθήνα, οι ευγενείς και οι πολίτες, κάλεσαν τον Σόλωνα να νομοθετήσει. Τα νομοθετικά μέτρα του ήταν πολύ τολμηρά, αλλά και δραστικά και αντικατοπτρίζουν το μέγεθος της κρίσης που κλήθηκαν να θεραπεύσουν. Βασίζονταν στην αρχή της ανισότητας και όχι της ισότητας, ενώ επιδίωκαν να αποτρέψουν την εμφύλια διαμάχη και τη διάλυση της πολιτικής κοινότητας της Αθήνας.

Χαρακτηριστικοί είναι οι ειδικοί νόμοι για το νερό, και το πως θα αξιοποιούσαν οι πολίτες τα πηγάδια που υπήρχαν και τα οποία ήταν συνδεδεμένα με υπόγειες στοές ώστε το νερό στο υπέδαφος να μοιράζεται ομοιόμορφά σε όλες τις γειτονιές της πόλης. 

Το πρώτο του νομοθέτημα ωστόσο ήταν η ρύθμιση των χρεών. Ο Σόλων έπρεπε να ισορροπήσει ανάμεσα σε δύο κόσμους: των πλουσίων που ήθελαν ασφάλεια και των φτωχών που ζητούσαν δικαιοσύνη. 

Τι είναι η Σεισάχθεια
Νομική πράξη που σήμαινε «τίναγμα των βαρών».
Χρονολογία: 594 π.Χ. (Αρχαία Αθήνα).
Κύριος Στόχος: Η εξάλειψη της δουλείας λόγω χρέους
Τι άλλαξε: Διαγραφή όλων των χρεών. - Απαγόρευση του δανεισμού με ενέχυρο το σώμα του πολίτη.

Η Σεισάχθεια: Το «τίναγμα των βαρών»

Η μεταρρύθμιση είχε δύο πυλώνες. Αφενός τη «διαγραφή» των χρεών, τόσο ιδιωτικών όσο και δημοσίων. Αφετέρου την απαγόρευση της δουλείας λόγω χρέους, καθώς κανείς δεν μπορούσε να δώσει το σώμα του ενέχυρο για δάνειο.

Διαβάστε ακόμη: Το αρχαιότερο ρολόι του κόσμου βρίσκεται στο κέντρο της Αθήνας

Παράλληλα, ο Σόλων χρησιμοποίησε δημόσιους πόρους για να φέρει πίσω όλους τους Αθηναίους που είχαν πουληθεί στο εξωτερικό. Η πράξη αυτή δεν ήταν μόνο οικονομική. Ήταν βαθιά πολιτική και κοινωνική: αποκαθιστούσε την τιμή των πολιτών και την ενότητα της πόλης.

Πώς λειτουργούσε η Σεισάχθεια

Ουσιαστικά δεν υπήρξε εξ ολοκλήρου διαγραφή των χρεών (υπάρχουν σοβαρές διαφωνίες μεταξύ των αρχαίων πηγών σχετικά με το εύρος της διαγραφής) αλλά ανακούφιση των καταπιεζόμενων από τους τοκογλύφους. Για το σκοπό αυτό σμίκρυνε την αργυρή δραχμή κατά λίγο περισσότερο από το 1/4, ώστε 100 νέες δραχμές περιείχαν όσο άργυρο είχαν 72,5 παλαιές, ενώ προσάρμοσε επίσης μόνιμα τα μέτρα και τα σταθμά, ώστε ελαττώθηκαν σε ικανό βαθμό τα χρέη των φτωχών, για αυτό και θεωρήθηκε ότι απάλειψε τις υποθήκες επί των γαιών, υπό την έννοια ότι διευκόλυνε την εξόφληση των χρεών που τις βάρυναν. Άφησε όμως ελεύθερο τον προσδιορισμό του τόκου και απαγόρευσε το έθιμο του «επί τοις σώματι δανείζεσθαι» (την ενεχυρίαση δηλαδή του σώματος, κάτι που σε αδυναμία πληρωμής μετέτρεπε τον πολίτη σε σκλάβο). Κήρυξε επίτιμους (αποκατέστησε) τους από χρέος ή οποιαδήποτε άλλη αιτία, πλην φόνου και επιβολής στη τυραννίδα, σε ατιμία καταδικασθέντες.

Φυσικά, υπήρξαν αντιδράσεις καθώς αφενός οι πλούσιοι οργίστηκαν χάνοντας μέρος από τις περιουσίες τους, τη στιγμή που φτωχοί περίμεναν πολλά περισσότερα.

Η αποχώρηση του Σόλωνα

Μετά τη θέσπιση των μέτρων, ο Σόλων έφυγε από την Αθήνα για δέκα χρόνια. Δεν ήθελε να δεχθεί πιέσεις για αλλαγές στους νόμους του. Ήταν η τελική του πράξη ως νομοθέτη: άφησε στους πολίτες χρόνο να συνηθίσουν και να σταθεροποιήσουν το νέο σύστημα.

Με την κατάργηση της δουλείας λόγω χρέους, ο Αθηναίος πολίτης απέκτησε για πρώτη φορά εγγυημένη προσωπική ελευθερία. Αυτή η οικονομική ασφάλεια του επέτρεψε να γίνει πολιτικά ενεργός και ισότιμος. Χωρίς αυτό το υπόβαθρο, οι επόμενες μεταρρυθμίσεις - από τον Κλεισθένη έως την πλήρη Δημοκρατία - δεν θα μπορούσαν να λειτουργήσουν.

Τι θα μπορούσε να έχει συμβεί

Χωρίς τη Σεισάχθεια, η Αθήνα θα είχε πιθανότατα πάει σε εμφύλιο πόλεμο. Η αριστοκρατία θα είχε νικήσει, αλλά η πόλη θα είχε χάσει τη μεσαία της τάξη (τους μικροϊδιοκτήτες).

Ο Σόλων έδωσε στον Αθηναίο πολίτη την αξιοπρέπεια και τη νομική ελευθερία. Χωρίς αυτή την ελευθερία (απαλλαγή από το άγχος της δουλείας), ο πολίτης δεν θα είχε τον χρόνο ή τη διάθεση να ασχοληθεί με τα κοινά. Η Δημοκρατία, που βασίζεται στην ισότιμη συμμετοχή, δεν θα μπορούσε να ανθίσει. Ουσιαστικά, η Σεισάχθεια ήταν η οικονομική προϋπόθεση για τη γέννηση της πολιτικής ισότητας.

* Οι πληροφορίες που έχουμε σήμερα για τα νομοθετήματα του Σόλωνα και ιδιαίτερα τη Σεισάχθια, προκύπτουν από τα έργα του Πλούταρχου «Βίοι Παράλληλοι» (Σόλων) και του Αριστοτέλη «Αθηναίων Πολιτεία».

Με πληροφορίες από ascsa.edu.gr, cambridge.org, worldhistory.org

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.