Λίζε Μάιτνερ: Η «ξεχασμένη μητέρα» της ατομικής βόμβας και η κληρονομιά που αποκήρυξε

Η Δρ. Λίζε Μάιτνερ έχει μείνει στην ιστορία ως η «ξεχασμένη μητέρα» της πυρηνικής σχάσης. Το μυαλό της πυρηνικής φυσικού, μίας από τις σημαντικότερες γυναίκες στην ιστορία των θετικών επιστημών, συνέβαλε στην τελική ανακάλυψης της ατομικής βόμβας, ενός όπλου τόσο τρομακτικού που οδήγησε και την ίδια σε συνεχείς προειδοποιήσεις για την επικινδυνότητά του.

Γεννήθηκε στην Αυστρία το 1878 και ήταν η πρώτη που υπολόγισε το μέγεθος της απελευθερωμένης ενέργειας από τη διάσπαση του ατόμου ουρανίου. 

Της πιστώνεται ότι έθεσε μεγάλο μέρος της θεωρητικής βάσης για την ατομική βόμβα, αν και δεν συμμετείχε άμεσα στην παραγωγή της.

Για 30 χρόνια ήταν η επιστημονική συνεργάτιδα του Δρ. Ότο Χαν, του βραβευμένου με Νόμπελ Γερμανού πυρηνικού χημικού και επινοητή της πυρηνικής σχάσης.

Από τις ειδήσεις για την Κιουρί, σε εργαστήριο στη Γερμανία

Από τα πρώτα χρόνια της ζωής της, η Μάιτνερ - κόρη Αυστριακού δικηγόρου - είχε αναπτύξει ένα ζωηρό ενδιαφέρον για τη φυσική.

Μαθήτρια, διάβαζε στις εφημερίδες για την ανακάλυψη της ραδιενέργειας από τη Μαρί Κιουρί το 1902. 

Τέσσερα χρόνια αργότερα, αποφοίτησε με επαίνους από το Πανεπιστήμιο της Βιέννης όντας μία από τις ελάχιστες γυναίκες που τα καταφέρνει. 

Μετακόμισε στο Βερολίνο το 1908 για να συνεχίσει τις σπουδές της δίπλα στον Μαξ Πλανκ, τον «πατέρα» της κβαντικής θεωρίας και βραβευμένο με Νόμπελ. 

Παρά τις πολλές αντιρρήσεις που ακούγονταν για τη συμπερίληψη των γυναικών στην επιστημονική κοινότητα, κατάφερε να αποδείξει την αξία της στη Γερμανία και την ίδια χρονιά με την μετακόμισή της από την Αυστρία, ξεκίνησε να συνεργάζεται με τον Δρ. Χαν. 

Διαβάστε επίσης: O Ρόμπερτ Οπενχάιμερ, το περιβόητο «Σχέδιο Μανχάταν»

Η συνεργασία με τον Χαν και η φυγή λόγω ναζί

Πλην της σημαντικής τους συμβολής στην έρευνα της ραδιενέργειας. Το 1918, ανακάλυψαν το σπάνιο στοιχείο πρωτακτίνιο. Το 91ο στοιχείο, κάλυψε το κενό μεταξύ θορίου και ουρανίου στον περιοδικό πίνακα. 

Για τρεις δεκαετίες, τα ονόματά τους ήταν αλληλένδετα στους επιστημονικούς κύκλους. Πλην από συνεργάτες ήταν και στενοί φίλοι. Εκείνη συχνά αναφερόταν στον Χαν ως «cockerel», ένα ψευδώνυμο που στα γερμανικά σημαίνει «κόκορας». 

Η εποχή, ωστόσο, και η άνοδος του αντισημιτισμού ανάγκασε την Εβραία επιστήμονα και εγκαταλείψει το έργο της δίπλα στον Χαν, λίγο πριν από τη μεγάλη ανακάλυψη: ότι τα άτομα ουρανίου μπορούσαν να διασπαστούν.

Με το πρόσχημα των διακοπών, το 1938 πήρε το τρένο για Ολλανδία και από εκεί - και μετά από μία περιπέτεια με ναζιστική περίπολο - συνέχισε το ταξίδι της για τη Σουηδία. Η Στοκχόλμη έγινε το σπίτι της για 20 χρόνια, εργάστηκε στο Ινστιτούτο Νόμπελ και στο Εργαστήριο Ατομικής Ενέργειας, και έγινε Σουηδή υπήκοος.

Ήταν γνώριμη για τη μειλίχια στάση της, αλλά και την απαλή φωνή της. Μιλούσε καλά αγγλικά, αλλά δεν έχασε ποτέ την έντονη προφορά της. 

Εννέα μήνες μετά τη φυγή της από τη Γερμανία, ο συνεργάτης της εξέπληξε την επιστημονική κοινότητα με τα αποτελέσματα των πειραμάτων του. 

Αυτό που έως τότε φαινόταν αδιανόητο, έγινε απτή πραγματικότητα και έξι χρόνια αργότερα, τον Αύγουστο του 1945 χρησιμοποιήθηκε από τους Αμερικανούς στη Χιροσίμα. 

Διαβάστε επίσης: Χιντέκο Ταμούρα: H ιστορία του 10χρονου κοριτσιού που επιβίωσε στη Χιροσίμα

Φοβήθηκαν τις επιπτώσεις της ανακάλυψης

Παρότι η Μάιτνερ είχε αποχωρήσει από το εργαστήριο όταν έγινε η ανακάλυψη, είχε συμβάλει καθοριστικά σε αυτό που ονομάστηκε, τελικά, πυρηνική σχάση. 

Τα νέα για την ατομική βόμβα αποτέλεσαν απόλυτη έκπληξη και για την ίδια. «Δεν γνώριζα πως οι Συμμαχικές Δυνάμεις είχαν επιτύχει την κατασκευή της ατομικής βόμβας, μέχρι το περιστατικό στη Χιροσίμα» είπε το 1946. «Εξεπλάγην που τελειοποιήθηκε σε τόσο μικρό διάστημα». 

«Είναι ατυχές γεγονός ότι αυτή η ανακάλυψη έγινε εν καιρώ πολέμου» σημείωσε λίγα χρόνια αργότερα. 

Παρότι συνέβαλε στη θεωρία της, η ίδια επιχειρούσε να αποσυνδέσει τ΄όνομά της από την τόσο θανατηφόρα ανακάλυψη.

«Δεν καταλαβαίνω γιατί όλοι κάνουν τόση φασαρία για μένα. Δεν σχεδίασα την ατομική βόμβα. Δεν γνωρίζω ούτε πώς μοιάζει, ούτε πώς δουλεύει τεχνικά» ξεκαθάρισε. 

«Πρέπει να επισημάνω πως εγώ, προσωπικά, δεν εργάστηκα για τη διάσπαση του ατόμου ώστε να χρησιμοποιηθεί η ιδέα για την κατασκευή θανατηφόρων όπλων. Δεν πρέπει να κατηγορείτε εμάς τους επιστήμονες για τη χρήση των ανακαλύψεών μας από τεχνικούς του πολέμου». 

Η επιστολή από τον Χαν για το «τεράστιο λάθος»

Η ιστορία του πώς έμαθε η Λίζε Μάιτνερ για την ανακάλυψη της πυρηνικής σχάσης από τον Ότο Χαν και τον συνεργάτη του, Δρ. Φριτς Στράσμαν, και πώς απέδειξε τη βαρυσήμαντη σημασία της για τον κόσμο, είναι μια από τις πιο δραματικές στην επιστήμη.

Διαβάστε επίσης: Μη χτυπήσεις το Κυότο, θα σκοτώσεις τις κερασιές: Χιροσίμα, Ναγκασάκι, η αβάσταχτη ελαφρότητα της βόμβας

Ενημερώθηκε με επιστολή του Χαν το 1939. Ο άλλοτε συνεργάτης της, φοβούμενος πως είχε κάνει ένα τεράστιο λάθος, της έστειλε ένα αναλυτικό γράμμα για να αναλύσει εμπειρογνωμονικά τις σημειώσεις του. Διάβασε την επιστολή ξανά και ξανά, και έμεινε άναυδη από τις συνέπειες της ανακάλυψης. 

Την έδειξε και στον ανιψιό της, τον φυσικό Ότο Φρις, αλλά τον βρήκε απρόθυμο να συμμετάσχει - αρχικά. «Της πήρε λίγο διάστημα για να με πείσει να την ακούσω» είχε παραδεχθεί ο ίδιος, χρόνια αργότερα. 

Οι δυό τους συνεργάστηκαν και για τη συγγραφή μελέτης που δημοσιεύτηκε στο διακεκριμένο βρετανικό περιοδικό Nature στις 16 Ιανουαρίου 1939. 

Οι συγγενείς ενημέρωσαν, προσωπικά, και τον Δανό φυσικό Νιλς Μπορ, με τον ίδιο να μεταφέρει τις γνώσεις του στις ΗΠΑ και σε Αμερικανούς επιστήμονες. Η ιστορία τον θέλει να είναι τόσο ενθουσιασμένος από την συνομιλία, που παραλίγο να χάσει το πλοίο για τις Ηνωμένες Πολιτείες. 

Μετά την έλευσή του, άρχισε, ουσιαστικά, η κούρσα για την υλοποίηση της ατομικής βόμβας.

Ωστόσο, η Μάιτνερ είχε συνασπιστεί με την ιδέα της διεθνούς συνεργασίας για την πρόληψη της καταστροφικής χρήσης ατομικών όπλων. Μετά τη χρήση του όπλου μαζικής καταστροφής στη Χιροσίμα, είχε εκφράσει την ευχή της να «επιτευχθούν καλύτερες σχέσεις μεταξύ όλων των εθνών και να αποτραπούν τα τόσο φρικτά πράγματα που έχουμε βιώσει όλα αυτά τα τελευταία χρόνια».

Οι 49 υποψηφιότητες για Νόμπελ

Η πυρηνική φυσικός δεν απέκτησε δική της οικογένεια και αφοσιώθηκε ολοκληρωτικά στην επιστήμη της. Κατά τη διάρκεια της μακράς καριέρας της, είχε προταθεί 46 φορές για βραβείο Νόμπελ.

Η Βασιλική Σουηδική Ακαδημία Επιστημών την είχε προτείνει 19 φορές για το Νόμπελ Χημείας και 30 ήταν οι φορές που ήταν υποψήφια για το Νόμπελ Φυσικής. Αλλά δεν τα κατάφερε καμία.

Ωστόσο ήταν και παραμένει διεθνώς αναγνωρισμένη για την παρακαταθήκη της και ο Άλμπερ Άινσταΐν την είχε επαινέσει ως «τη Γερμανίδα Μαρί Κιουρί».

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.