O «μακάβριος θρύλος» για τις δύο Καρυάτιδες στο μπαλκόνι της Αγίων Ασωμάτων

Στην οδό Αγίων Ασωμάτων, στου Ψυρρή, σε ένα από τα πιο κεντρικά σημεία της Αθήνας, υπάρχει ένα νεοκλασικό σπίτι με δύο επιβλητικές Καρυάτιδες στο μπαλκόνι του. Ένα παλιό διώροφο οίκημα που έχει περάσει εδώ και δεκαετίες από το πεδίο της αρχιτεκτονικής στη σφαίρα του... του αστικού μύθου. Το κτίριο, έργο στα τέλη του 19ου αιώνα, είναι γνωστό περισσότερο για την ιστορία που το συνοδεύει παρά για την ίδια την αισθητική του, αν και τα δύο αγάλματα που είναι ορατά στους πεζούς, πάντα τραβούν τα βλέμματα.

Μια ιστορία που, ποτέ δεν επιβεβαιώθηκε - αντιθέτως διαψεύσθηκε- αλλά ακόμη και τώρα πολλές δεκαετίες μετά από τη «γέννησή», γοητεύει πολλούς. Ένας μύθος, επί της ουσίας, που μιλά για δύο κόρες που πέθαναν νέες και «αποτυπώθηκαν» σε μάρμαρο από έναν πατέρα που δεν άντεξε την απώλειά τους. Όμως, όπως συμβαίνει συχνά στην Αθήνα, η πραγματικότητα είναι λιγότερο θεατρική και περισσότερο «πραγματική».

Διαβάστε ακόμη: Αλεξάνδρας και Κηφισίας: Η χαμένη έπαυλη και ο «περίεργος» ναός που δεν ανατινάχθηκε

Πώς άρχισε ο μύθος για τις κόρες - Καρυάτιδες

Ο «μακάβριος» θρύλος δεν προέκυψε τυχαία. Στις αρχές του 20ού αιώνα, το ισόγειο του συγκεκριμένου κτιρίου στέγαζε ένα κουρείο. Ο ιδιοκτήτης του, Παναγιώτης Κρητικάκος, σύμφωνα με καταγραφές και προφορικές μαρτυρίες της εποχής, συνήθιζε να αφηγείται στους πελάτες του μια ιστορία που ήθελε τις δύο Καρυάτιδες να αναπαριστούν τις κόρες του γλύπτη, οι οποίες είχαν πεθάνει πρόωρα. Το αφήγημα ήταν απλό, συναισθηματικά φορτισμένο και εξαιρετικά «πουλήσιμο». Σε μια περίοδο όπου το «από στόμα σε στόμα» λειτουργούσε ως βασικό μέσο διάδοσης, ο μύθος ρίζωσε γρήγορα.

Διαβάστε ακόμη: Το καταραμένο Δημοτικό Θέατρο Αθήνας και το «έγκλημα» με το γκρέμισμά του

Η ιστορία ενισχύθηκε από τη στάση των ίδιων των αγαλμάτων: σε αντίθεση με τις Καρυάτιδες στο Ερέχθειο, οι συγκεκριμένες έχουν τα χέρια σταυρωμένα μπροστά στο σώμα, μια χειρονομία που εύκολα συνδέεται με πένθος ή νεκρική ακινησία. Η απουσία επίσημης πληροφόρησης για τον δημιουργό και τα πρόσωπα που απεικονίζονταν άφησε χώρο στη φαντασία. Κάπως έτσι, ένα νεοκλασικό σπίτι μετατράπηκε σε «στοιχειωμένο μνημείο» της παλιάς Αθήνας. Η ερμηνεία τους ως μνημεία πένθους προέκυψε εκ των υστέρων και δεν στηρίζεται σε καμία τεκμηριωμένη πηγή. Μάλιστα, οι κόρες του γλύπτη έζησαν για πολλά χρόνια, δημιουργώντας οικογένειες και αφήνοντας απογόνους που μπορούν να επιβεβαιώσουν την αλήθεια!

Ποιες γυναίκες απεικονίζουν πραγματικά

Η έρευνα, ωστόσο, δίνει μια διαφορετική εικόνα. Αποκαλύπτει την πραγματικότητα. Οι δύο Καρυάτιδες δεν απεικονίζουν νεκρές κόρες, αλλά δύο υπαρκτές γυναίκες της ζωής του γλύπτη: τη σύζυγό του Ξάνθη και την αδελφή της, Ευδοκία. Τα πρόσωπα και τα χαρακτηριστικά τους χρησιμοποιήθηκαν ως πρότυπα για τα γλυπτά.

Διαβάστε ακόμη: Το παλιότερο σπίτι της Αθήνας βρίσκεται στην Πλάκα και είναι 300 ετών!

Η επιλογή αυτή εξηγεί και την ιδιαίτερη «οικειότητα» που αποπνέουν οι μορφές. Δεν πρόκειται για αφηρημένες μορφές, αλλά για πορτρέτα. Η λειτουργία τους είναι διπλή: στηρίζουν τον εξώστη του πρώτου ορόφου και ταυτόχρονα λειτουργούν ως δημόσια δήλωση της αισθητικής και της ταυτότητας του δημιουργού τους. 

Ποιος ήταν ο γλύπτης Ιωάννης Καρακατσάνης

Ο Ιωάννης Καρακατσάνης (1857–1906) υπήρξε γλύπτης της γενιάς που διαμόρφωσε την εικόνα της νεοελληνικής δημόσιας γλυπτικής στο τέλος του 19ου αιώνα. Μαθητής του Λεωνίδα Δρόση, εργάστηκε σε έργα με έντονο εθνικό και ιστορικό φορτίο, κυρίως μνημεία και προτομές ηρώων της Επανάστασης του 1821. Διακρινόταν για τις προτομές που είχε φιλοτεχνήσει, όπως αυτήν στην κεντρική πλατεία της Λαμίας, όπου δημιούργησε τον γνωστό ανδριάντα του Αθανάσιου Διάκου. 

Το σπίτι στην Αγίων Ασωμάτων δεν ήταν απλώς κατοικία του, αλλά και εργαστήριο, ένας χώρος όπου η ιδιωτική και η επαγγελματική του ζωή συνυπήρχαν.

Οι Καρυάτιδες αποτελούν ίσως το πιο προσωπικό του έργο, καθώς σχεδιάστηκαν για το ίδιο του το σπίτι. Με αυτές, ο Καρακατσάνης συνέδεσε την αρχαία φόρμα με τη σύγχρονη πραγματικότητα της Αθήνας του 1900, δημιουργώντας ένα υβρίδιο αρχιτεκτονικής και γλυπτικής που μέχρι σήμερα ξεχωρίζει στον αστικό ιστό.

Διαβάστε ακόμη: Το ξεχασμένο ποτάμι της Αθήνας - Πού μπορείς να το δεις σήμερα

Το κτίριο κηρύχθηκε διατηρητέο στα τέλη της δεκαετίας του 1980 και αποκαταστάθηκε στις αρχές της δεκαετίας του 2000, όταν είχε πλέον φθαρεί σοβαρά. Παρά τις αλλαγές χρήσεων και τις φθορές του χρόνου, οι δύο Καρυάτιδες παραμένουν στη θέση τους, όχι ως μνημεία ενός ανύπαρκτου οικογενειακού δράματος, αλλά ως τεκμήρια μιας εποχής και ενός δημιουργού που η πόλη είχε σχεδόν ξεχάσει.

Στην περίπτωση του σπιτιού της Αγίων Ασωμάτων, ο μύθος αποδείχθηκε πιο ανθεκτικός από την αλήθεια. Όμως η πραγματική ιστορία δείχνει πώς ένα έργο τέχνης μπορεί να γεννήσει ιστορίες και αφηγήσεις, ακόμη και αν δεν του ανήκουν...

Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.