Είναι παράλογο –κι όμως απολύτως αληθινό– το πώς, όσα χρόνια κι αν περάσουν από τη χρονιά που δώσαμε Πανελλήνιες, κάθε Ιούνιο πιάνουμε τον εαυτό μας να ρωτάει για τα θέματα, να κοιτάζει τις βάσεις, να θυμάται. Οι Πανελλήνιες, άλλωστε, δεν είναι απλώς εξετάσεις. Είναι ένα συλλογικό τραύμα που μας ενώνει.
Ζητήσαμε από 20 ανθρώπους να «σκαλίσουν» αυτή τη μνήμη και να εξομολογηθούν όσα ένιωσαν από την περίοδο της προετοιμασίας μέχρι και την επόμενη μέρα.
Τους ρωτήσαμε: Τι θυμάστε από το πρώτο μάθημα που δώσατε; Ποιες ήταν οι σκέψεις σας όταν είδατε τα θέματα; Τώρα που τα βλέπετε με καθαρό μυαλό, άξιζε τελικά όλο αυτό το άγχος; Ή μήπως εκείνη η περίοδος ήταν η απόλυτη εκτόνωση όλων των μαζεμένων συναισθημάτων της χρονιάς;
Οι μαρτυρίες τους, όπως θα διαβάσετε παρακάτω, μιλούν από μόνες τους.
«Αυτό έχει δουλειά και αυτό πιάνεις με τα μόρια σου»
«"Χωρίς Μαθηματικά πού πας;" Αυτή ήταν μια ερώτηση που ακούγαμε εμείς της θεωρητικής κατεύθυνσης το μακρινό 2002 (!) λίγο πριν από τις εξετάσεις που υπόσχονταν να μας εκτοξεύσουν από το Λύκειο στη γη της επαγγελίας, σε μια σχολή που θα μας έδινε αυτόματα εργασία με αμοιβή βγαλμένη από το πιο ΠΑΣΟΚ όνειρο.
Οι Πανελλήνιες ήταν η πιο αγχωτική εμπειρία της ζωής μου. Το σωστό διάβασμα για εκείνη την εποχή ήταν μόνο αυτό που είχε κρατήσει μέρες και νύχτες, αλλιώς δεν βγαίναμε από τα σπίτια μας. Η πρώτη στιγμή που βρισκόμασταν αντιμέτωποι με τα θέματα του εκάστοτε μαθήματος είχε μέσα και σύγχυση και γέλιο, όπως έλεγαν και οι Κόρε. Ύδρο., και στο τέλος όλοι ήμασταν απόλυτα βέβαιοι ότι είχαμε γράψει «καλά, πολύ καλά».
Έχω μια τεράστια θολούρα για το πώς είχαν εξελιχθεί εκείνες οι μέρες, τις έχω αποβάλλει από τη μνήμη μου όπως κάθε κακή σχολική εμπειρία. Θυμάμαι μόνο τη στιγμή που διαπίστωσα ότι περνούσα σε ΑΕΙ της Αθήνας, οπότε ο στόχος μου να βγω μακριά από τον μικρόκοσμο της Παλλήνης, της πόλης που ζούσα τότε, είχε επιτευχθεί.
Θυμάμαι όμως και μια κωμικοτραγική συνάντηση με καθηγητές από το φροντιστήριο, οι οποίοι ήθελαν να με συμβουλέψουν να σπουδάσω σε ΤΕΙ Λογιστικής γιατί «αυτό έχει δουλειά και αυτό πιάνεις με τα μόριά σου» και τους γονείς μου να ακούν αυτή την ατάκα και να κυριεύονται από άγχος. Είχαν τον τρόπο να πιέσουν κάποιον που ονειρευόταν την Πάντειο και τη Φιλοσοφική, πως οι καλές οι δουλειές είναι μόνο στο να συμπληρώνεις φορολογικές δηλώσεις.» – Γιάννης, 42
«Ήθελα απλά να γράψω καλά, όχι καλά, τέλεια»
«10 χρόνια μετά συνεχίζω να πιστεύω ότι η χρονιά των Πανελληνίων ήταν η πρώτη πιο ψυχοφθόρα και τραυματική εμπειρία για εμένα και για πολλά παιδιά! Ακραίο άγχος, άπειρα ψυχοσωματικά για τα οποία νοσηλεύτηκα δύο φορές – απλά για να μου υπενθυμίσουν οι γιατροί ότι δεν πρέπει να αγχώνομαι… Τότε μου φαινόταν πολύ χαζό! Τελικά είχαν δίκιο. Όταν πλέον έφτασε η στιγμή να δώσω, δεν με ένοιαζε τόσο η σχολή που θα πιάσω, παρόλο που είχα έναν αρκετά ξεκάθαρο στόχο στο μυαλό μου! Ήθελα απλά να γράψω καλά, όχι καλά, τέλεια!
Για να αξίζει το άγχος, τα ψυχοσωματικά, η κούραση, τα λεφτά και τελικά να αξίζω εγώ. 16 Μαΐου δίναμε το πρώτο μάθημα. Το πρωί πριν πάω να δώσω, θυμάμαι ότι είχα βάλει να ακούσω ένα γαλλικό τραγούδι (δεν άκουγα ποτέ μουσική!), πιθανόν για να προσπαθήσω να διαχειριστώ και να αποφύγω το ΑΚΡΑΙΟ άγχος που είχα, αλλά και τον πόνο στο στομάχι μου.
Τελικά έγραψε καλά, πέτυχα έναν αρκετά υψηλό βαθμό και έπιασα με ευκολία τη σχολή που ήθελα. Όχι, δεν άξιζε το άγχος, δεν άξιζαν τα κλάματα, ούτε ο φόβος της αποτυχίας που κρυβόταν πίσω από όλο αυτό. Ναι, είναι σημαντικό να παλεύουμε για τα όνειρά μας, γιατί τίποτα δεν μας χαρίζεται, στα 17 σου όμως σίγουρα τα όνειρά σου δεν καθορίζονται από έναν βαθμό σε ένα χαρτί! Τώρα ξέρω ότι μπορείς να παλέψεις γι' αυτά πέρα και έξω από τις Πανελλήνιες.» – Αθηνά, 28
«Η γεύση που μου άφησαν οι Πανελλήνιες είναι αυτή του δυόσμου»
«Σας σφίγγεται και εσάς το στομάχι κάθε χρόνο στην έναρξη των Πανελληνίων; Τι, είμαι η μόνη; Μπορεί να έχουν περάσει (περιμένετε να υπολογίσω) 17 χρόνια από τότε, αλλά δεν θα ξεχάσω ποτέ το άγχος, τα ξενύχτια και την κακομοιριά που μου προκάλεσε εκείνη η περίοδος.
Η γεύση που μου άφησαν οι Πανελλήνιες είναι αυτή του δυόσμου, γιατί η μαμά μου πίστευε ότι αν πίνω το αφέψημα κάθε πρωί πριν δώσω, θα έχω καθαρότερο μυαλό και θα αποδώσω καλύτερα. Και σιχαίνομαι τον δυόσμο.
Και μετά, το περίμενε για τα αποτελέσματα. Αγωνία, τρεμάμενο χέρι μέχρι να φορτώσει η σελίδα με τα μόρια, οι γονείς κρεμασμένοι πάνω σου... Δεν μπορώ να ανασύρω κάποια ευχάριστη μνήμη από εκείνη την περίοδο, εκτός από τα πηγαδάκια που κάναμε μετά από κάθε μάθημα για να δούμε τι γράψαμε και τα «καλή δύναμη» από τους συμμαθητές. Καλή επιτυχία σε όσους γράφουν και ΣΙΓΟΥΡΑ η ζωή δεν τελειώνει πάνω σε ένα γραπτό!» – Ευτυχία, 35
«Έβαλα στην τσάντα: στυλό, ταυτότητα και μια εικονίτσα»
«Οι Πανελλήνιες με βρήκαν να ακροβατώ στο κενό. Σε μια περίοδο βαρύτατου πένθους, σε μια συνθήκη αβάσταχτη για ενήλικα, πόσο μάλλον για ένα παιδί που καλείται να δώσει εξετάσεις ενώ μόλις έχει χάσει το απόλυτο σημείο αναφοράς του.
Η προετοιμασία ήταν ένας σκοτεινός διάδρομος. Γνώρισα ψυχοσωματικά συμπτώματα που δεν φανταζόμουν καν πως μπορούσε να αντέξει το σώμα μου. Το πρωί της πρώτης εξέτασης, έβαλα στην τσάντα τα βασικά: στυλό, ταυτότητα, κινητό. Και μια μικρή εικονίτσα. Δεν πίστευα στα Θεία, ούτε πιστεύω.
Όμως εκείνη η εικόνα δεν είχε να κάνει με τον Θεό. Ήταν το δικό μου, σιωπηλό μήνυμα παράδοσης στον εαυτό μου. Σήμαινε: «Τα έδωσα όλα. Έστυψα κάθε ικμάδα από τα ψυχικά μου αποθέματα». Προσπάθησα όσο τίποτα και, κάπου βαθιά μέσα μου, ήξερα πως δεν γινόταν να μην τα καταφέρω.
Και τα κατάφερα. Πέτυχα τον στόχο μου, άκουσα τα μπράβο, άλλοτε γεμάτα θαυμασμό και άλλοτε ποτισμένα με εκείνη την ενοχλητική λύπηση. Το συμπέρασμα: οι Πανελλήνιες δεν καθορίζουν καμία ζωή. Τίποτα δεν είναι απόλυτη επιτυχία και τίποτα δεν είναι οριστική αποτυχία. Είναι απλώς ζωή.
Και όσο συνεχίζεις να την περπατάς, δεν υπάρχει περίπτωση να μην τα καταφέρεις. Καλή δύναμη στα παιδιά. Οι καλύτερες μέρες σας δεν έχουν έρθει ακόμα».- Παναγιώτα, 24
«Θα το ξαναέκανα; Σίγουρα όχι. Το νοσταλγώ; Σίγουρα ναι»
«Η φράση που άκουγα γύρω μου απ' όλους τους συμμαθητές μου ήταν: «Άντε να τελειώνουμε και να μην ξανάρθουμε». Το άγχος των Πανελληνίων συνδυαζόταν με μια αποστροφή προς το σχολείο. Σαν με το τέλος της διαδικασίας να ρίχναμε μια μαύρη πέτρα. Δεν αισθανόμουν έτσι. Ίσως με μια νοσταλγία που δενόταν με το άγχος και τον πανικό, ήξερα ότι το σχολείο θα μου λείψει.
Είχα σταματήσει να παρακολουθώ τα μαθήματα από τα τέλη Απριλίου. Η μοναδική (κι ενοχλητική) συντροφιά ήταν το κιτρινωπό φως της λάμπας του γραφείου μου. Με τον καφέ δεν είχα πολύ καλή σχέση, οπότε στηριζόμουν αποκλειστικά στις δυνάμεις μου. «Στη γενιά μου θυμόμασταν απέξω μέχρι και τα σημεία στίξης στο βιβλίο», μας έλεγε μια καθηγήτρια στο φροντιστήριο.
Και ύστερα, η δύσκολη ώρα που πέφτει η σιωπή και ανοίγεις την κόλλα για να γράψεις. Ο πανικός γιγαντώνεται: «Τι θα γίνει αν μπλοκάρω και τα ξεχάσω όλα;». Παραδόξως, δεν τα ξέχασα.
Το τελευταίο μάθημα ήταν η Ιστορία. Στο διάβασμά μου είχα μείνει αρκετά πίσω και τη νύχτα πριν δώσω, ξενύχτησα μέχρι το πρωί. Δεν κοιμήθηκα ούτε λεπτό. Μια πολύ κακή απόφαση που είχε αυτή την αίσθηση του φινάλε. Νομίζω ήταν το πρώτο μεγάλο ξενύχτι της ζωής μου. Όλα θολά κι εγώ με μια αίσθηση κατάρρευσης να περπατάω μέχρι το σχολείο. Και μετά, η λύτρωση σε συνδυασμό με την ελευθερία. Θα το ξαναέκανα; Σίγουρα όχι. Το νοσταλγώ; Σίγουρα ναι!» – Λευτέρης, 33
Διαβάστε ακόμα: Πανελλήνιες Εξετάσεις 2026: Μαθητής είχε αντιρρήσεις για τα θέματα - «Ποια μοναξιά; Οι ηλικιωμένοι βγαίνουν, παίζουν τάβλι στα ΚΑΠΗ»
«Το απόλυτο κενό που λέει και η απόλυτη»
«25 Μαΐου έως 24 Ιουνίου 2000 ή αλλιώς 14 μαθήματα πανελλαδικά και «καήκαμε» όσοι ήμασταν… τυχεροί να πέσουμε πάνω στην αλλαγή του τότε συστήματος και να δώσουμε όλα τα μαθήματα πανελλαδικά. Το μόνο που θυμάμαι από τότε ήταν διάβασμα, διάβασμα και ξανά μανά διάβασμα, ενώ ήσουν εγκλωβισμένος να πηγαίνεις στον αυτόματο για έναν μήνα. Και να ήθελες να κάνεις κάτι άλλο, δεν προλάβαινες όταν έδινες μέρα παρά μέρα: Τρίτη - Πέμπτη - Σάββατο.
Οτιδήποτε άλλο το έσβηνα από τη μνήμη μου με το που έδινα την κόλλα στο τέλος κάθε εξέτασης. Ψέματα, θυμάμαι κάτι ακόμα: τι επεισόδια Ζήνα έπαιζε σε επανάληψη τα Σάββατα τα μεσημέρια στο Star, περίπου την ίδια ώρα που παίζει τώρα τα Φιλαράκια.
Να ανησυχήσω; Όσο για το άγχος, ήταν διαχειρίσιμο. Ήμουν τυχερός γιατί οι γονείς μου με είχαν πείσει ότι δεν τους νοιάζει πώς θα τα πάω, επιστρατεύοντας με δημιουργικό τρόπο (τους το δίνω) ό,τι «γαλλικό» ήξεραν. Και κάπως έτσι τελείωσε η Β’ Λυκείου. Έτσι, όταν την επόμενη χρονιά τα μαθήματα μειώθηκαν και δώσαμε μόνο… 9, το έλεγες και παιχνιδάκι, εάν είχες λίγο χιούμορ. Εξάσκηση καλή στο να τα σβήνω όλα επί τόπου από τη μνήμη είχα κάνει από την προηγούμενη χρονιά, οπότε αν με ρωτήσεις τι θυμάμαι από τις εξετάσεις της Γ΄ Λυκείου, θα σου απαντήσω: τίποτα! «Το απόλυτο κενό» που λέει και η «Απόλυτη».» – Νικόλας, 42
«Εκείνο το πρωινό ξύπνησα πριν από το ξυπνητήρι»
«Εκείνο που θυμάμαι από το πρώτο μάθημα που έδωσα στις Πανελλήνιες είναι ότι το προηγούμενο βράδυ δεν μπορούσα να κοιμηθώ. Εκείνο το πρωινό ξύπνησα πριν από το ξυπνητήρι και όλα αυτά, φυσικά, από το άγχος μου.
Όταν πήγα στο σχολείο και βρήκα τους συμμαθητές μου να περιμένουν κι εκείνοι, ένιωσα ένα μεγάλο κομμάτι του άγχους μου να φεύγει, χωρίς να πούμε απαραίτητα κάτι συγκεκριμένο, απλά και μόνο που ήμασταν όλοι στην ίδια κατάσταση. Όταν είδα τα θέματα έμεινα ψύχραιμη, δεν αγχώθηκα και άρχισα να γράφω.
Σκέφτηκα ότι δεν θα είναι τίποτα διαφορετικό από αυτά που έγραφα τόσο καιρό στην προετοιμασία μου. Αυτό που θυμάμαι ακόμα και τώρα είναι ότι δεν διάβασα όλες τις ερωτήσεις με το που πήρα τα θέματα στα χέρια μου, ούτε καν το θέμα της Έκθεσης. Ίσως έβλεπα κάτι δύσκολο ή κάτι που δεν ήξερα και θα έχανα τη συγκέντρωσή μου.
Οπότε άρχισα να τα κάνω με τη σειρά. Κοπιάζαμε όλη τη χρονιά για να βγάλουμε την ύλη και να διαχειριστούμε την πίεση όλων αυτών, με το απόλυτο ξέσπασμα να είναι την ημέρα των εξετάσεων. Νόμιζα ότι η ζωή μου θα κριθεί από εκείνη την ημέρα. Στην τελική, όλο αυτό το άγχος δεν άξιζε ούτε στο ελάχιστο και μακάρι να μπορούσα να το σκεφτώ από τότε αυτό.» – Σοφία, 24
Διαβάστε ακόμα: Πανελλήνιες Εξετάσεις 2026: Αναλυτικά το πρόγραμμα για ΓΕΛ και ΕΠΑΛ
«Δεν μετρούν πουθενά οι άριστοι βαθμοί σου»
«Πανελλήνιες: Μια λέξη που προκαλεί τόσο ανάμεικτα συναισθήματα, μια περίοδος τόσο έντονη και ταυτόχρονα τόσο σημαντική για την επαγγελματική πορεία ενός παιδιού που μόλις έγινε δεκαοκτώ. Όταν λοιπόν ήρθε η δική μου σειρά να διανύσω αυτή την περίοδο, ήρθα αντιμέτωπη με κάτι τόσο πρωτόγνωρο για εμένα.
Υπήρξα σε όλα τα σχολικά χρόνια παιδί με άριστους βαθμούς, με υψηλά ποσοστά άγχους, με αρκετό διάβασμα και ξαφνικά όλα αυτά χάνονται. Το διάβασμά σου δεν αρκεί, το άγχος σου φτάνει ακόμα πιο ψηλά, δεν μετρούν πουθενά οι άριστοι βαθμοί σου, το μόνο που έχει σημασία είναι να γράψεις καλά τις τρεις αυτές ώρες του κάθε μαθήματος.
Η ανάμνηση που έχω από τότε είναι κατά κύριο λόγο αρνητική: τόσα πολλά ξενύχτια για διάβασμα, τόσα πολλά ψυχολογικά ξεσπάσματα και φυσικά η τελική απογοήτευση όταν βλέπεις τα αποτελέσματα και λες «δεν τα κατάφερα...». Κι όμως, τελικά τα έχεις καταφέρει. Έχει καταφέρει να μην τα παρατήσεις και αυτό είναι το πιο σημαντικό.
Εκείνη τη φάση της ζωής σου νιώθεις πως αν δεν γράψεις καλά θα έρθει η καταστροφή, πως όλα τελείωσαν, σε διαβεβαιώνω όμως πως όλα τότε αρχίζουν.» – Γιώτα, 24
«Σε καμία άλλη φάση της ζωής μου δεν είχα φτάσει σε τέτοιο πικ ονειροπόλησης»
«Δεν ξέρω αν φταίει το γεγονός ότι έχουν περάσει 19 χρόνια, αν η διαπίστωση πως στη ζωή θα έρθουν άλλα μεγαλύτερα άγχη, αν ακούγομαι σαν θεία ή οτιδήποτε τέλος πάντων, αλλά ήρθε η ώρα που μάλλον δεν περίμενα ποτέ, να πω δηλαδή πως θυμάμαι τις Πανελλήνιες σαν μια γλυκόπικρη ανάμνηση του μακρινού παρελθόντος.
Η εποχή που ήπια τον πρώτο μου καφέ. Και όχι μόνο τον ήπια, ήταν κι αυτή η περηφάνια του συναισθήματος πως κάπως μεγαλώνεις, δεν ανήκεις πια στους «μικρούς», πίνεις φραπέ με τη βούλα και μαζί με τους γονείς σου. Η εποχή που συνωμοτικά σού έκαναν όλα τα χατίρια και δεν ένιωζες καμία τύψη γι' αυτό. Επίσης, νομίζω ότι σε καμία άλλη φάση της ζωής μου δεν είχα φτάσει σε τέτοιο πικ ονειροπόλησης.
Ποιος να μας πει και τι; Οι Πανελλήνιες θα τέλειωναν, αλλά αυτό ήταν πολύ κοντά. Και μετά κάπως θα ανοιγόταν μπροστά μας η ζωή, με όλα τα μεγάλα και τα θαυμαστά της. Ό,τι και να γινόταν, περνούσες δεν περνούσες στο πανεπιστήμιο.Είχες τελειώσει με το πιο απαιτητικό πρόγραμμα της ζωής σου, το σχολείο.
Συμπερασματικά, και για να μην εξαγριώσω κυρίως τους συναδέλφους μου (!), δεν θα ήθελα με τίποτα να γυρίσω σε αυτή την εποχή, όμως, κάπως περίεργα, το διάστημα αυτό ενέχει και μια νοσταλγία για την πιο αθώα ίσως εποχή της ζωής μας.» – Κυριακή, 36
«Δεν ξέρω τι είδους αυτοπεποίθηση με είχε κάνει σίγουρο ότι περνάω»
«Έχω τρεις σπαστές αναμνήσεις από τις μέρες των Πανελληνίων, ακριβώς 25 (τι 25, Θεέ μου) χρόνια μετά. Η πρώτη είναι να διαβάζω μέχρι τα ξημερώματα Ιστορία, αν δεν κάνω λάθος, βλέποντας ταυτόχρονα NBA στην τηλεόραση, ή προσπαθώντας να μάθω το τελικό σκορ ενός ματς μέσα από τα σπασμένα γράμματα του Teletext.
Όποιος ξέρει, ξέρει. Η δεύτερη είναι να πιστολιάζω πανηγυρικά το τελευταίο από τα εννέα μαθήματα που δίναμε υποχρεωτικά, τη Βιολογία. Δεν ξέρω τι είδους αυτοπεποίθηση με είχε κάνει σίγουρο ότι περνάω ήδη στα πολυπόθητα ΕΜΜΕ, αλλά έγραψα ένα απελπιστικό 9,5 στη Βιολογία, και παρ' όλα αυτά πέρασα όντως στη σχολή που μπορεί να μη μου έμαθε ακριβώς δημοσιογραφία, αλλά μου σύστησε ολόκληρη την Αθήνα και, κυρίως, αυτό που αφηρημένα αποκαλούμε ζωή.
Η τρίτη ανάμνηση σημειώθηκε και νωρίτερα σε κάποιες απαντήσεις: η ανάμνηση μιας αίσθησης ασφυξίας, μιας «do or die» περιόδου, που όσο και αν έχουν ευαγγελιστεί πως θα αλλάξουν οι εκάστοτε τρέχτες της Παιδείας, ελάχιστα έχει αλλάξει από τότε. Προφανώς υπάρχει ζωή και ευκαιρίες μετά τις Πανελλήνιες. Προφανώς, μιλώντας για το δικό μου επάγγελμα, οι καλύτεροι γραφιάδες που γνώρισα ποτέ σπούδασαν Μαθηματικά ή Φυσική.
Αλλά εξίσου προφανώς, κανένας θεσμός και κανένας θεσμικός δεν μπορεί να βγει τέτοιες μέρες, παραμονές Πανελληνίων, και να πει στα παιδιά ότι αν δεν καταφέρουν να περάσουν εκεί που ονειρεύονται, δεν τρέχει και τίποτα. Δυστυχώς τρέχει. Πιθανότατα γιατί δεν τρέχουν οι αυτοματισμοί και τα κοινωνικά μαξιλάρια που θα έπρεπε, σε ένα εκπαιδευτικό σύστημα που ακόμα επιβραβεύει την παπαγαλία, το στρες και τις λιποθυμίες στα εξεταστικά κέντρα.» – Ηλίας, 43
«Στο πρώτο μάθημα με έπνιξε το άγχος, ήταν σαν να διάβαζα μία ξένη γλώσσα»
«Η Γ' Λυκείου ήταν μία από τις πιο αγχωτικές χρονιές όλων των σχολικών ετών. Η πίεση που ένιωθα πολλές φορές με κατέβαλε, ήταν όμως αυτή που έβαζα η ίδια στον εαυτό μου. Η στήριξη και η κατανόηση που μου έδειχναν οι γονείς μου δεν ήταν αρκετές για να μετριάσουν αυτά που ένιωθα. Με την πάροδο του χρόνου και όσο πλησίαζαν οι εξετάσεις, αυτό το άγχος και η ανασφάλεια για το τι θα κάνω αν όλα πάνε στραβά φούντωνε.
Στο πρώτο μάθημα όλο αυτό το άγχος με έπνιξε, καθώς διάβαζα τα κείμενα και δεν μπορούσα να καταλάβω ούτε τις πιο απλές λέξεις. Ήταν σαν να διάβαζα μία ξένη γλώσσα. Κάπου εκεί ένιωσα ότι δεν θα μπορέσω να γράψω τίποτα, παρόλα αυτά, κατάφερα να ηρεμήσω και να τελειώσω το πρώτο μάθημα, όχι και τόσο αναίμακτα.
Στα υπόλοιπα μαθήματα ένιωθα μία παραπάνω σιγουριά, χωρίς βέβαια να απουσιάζει το άγχος. Από αυτή τη διαδικασία το μοναδικό που κατάλαβα, καθώς πλέον σπουδάζω κάτι το οποίο με ενδιαφέρει, είναι ότι οι κόποι κάποια στιγμή θα ανταμειφθούν, αρκεί να υπάρχει η θέληση και η δύναμη να ξεπεράσεις ακόμα και την αποτυχία στις Πανελλήνιες. Αυτή η στιγμή είναι η αρχή μίας νέας ζωής και όχι το τέλος.» – Βάσω, 24
«Καφέδες, άπειρο άγχος και σκέψεις στο κεφάλι μου»
«Πέρασαν 10 χρόνια (!) απ' όταν έδωσα Πανελλήνιες και στ' αλήθεια τρεις είναι οι εικόνες που έχω να θυμάμαι πιο έντονα από εκείνη την περίοδο: τον μπαμπά μου να μου λέει να μην αγχώνομαι για το διάβασμα και ότι όλα θα γίνουν, τον αδερφό μου να με ακούει ώρες ατελείωτες να του λέω απ' έξω τη θεωρία από το κείμενο στα Αρχαία και εκείνο το βράδυ πριν δώσω το πρώτο μάθημα, όταν βγήκαμε οικογενειακώς για να φάμε όλοι μαζί.
Ξενύχτια, πολύ διάβασμα μέχρι πολύ αργά, καφέδες, άπειρο άγχος και σκέψεις στο κεφάλι μου... Το 2016 από το πρωί ως το βράδυ ήταν όλο έτσι, αλλά ήταν και βόλτες, πενθήμερη, φιλίες, μουσική, όνειρα και ανυπομονησία να ζήσω όσα έβλεπα να συμβαίνουν στον έξω κόσμο.
Κι αν δεν είχα τους ανθρώπους μου και εκείνο το «όλα καλά θα πάνε», θα ήταν σίγουρα πιο δύσκολο να συνειδητοποιήσω ότι μπορώ να αγγίξω όλα αυτά που φανταζόμουν μέσα από εκείνο το δωμάτιο με το παράθυρο, που είχε πάντα φως ως το ξημέρωμα.» – Έλενα, 27
«Είχα γίνει ο φόβος και ο τρόμος για τα αδέλφια μου»
«Τα έχω απωθήσει όλα. Ειλικρινά θυμάμαι ελάχιστα πια από την περίοδο των Πανελληνίων, και να φανταστεί κανείς ότι το αγαπούσα το σχολείο και περνούσαμε καλά ως τάξη. Δίναμε τόσα μαθήματα... Πάνω από έναν μήνα σε αϋπνία, επαναλήψεις, αποστηθίσεις ανούσιες. Είχα γίνει ο φόβος και ο τρόμος για τα αδέλφια μου, που τα είχαμε ορκίσει οικογενειακώς σε ψιθυριστά ντεσιμπέλ. Με μίσησαν τότε, η χρονιά τελείωνε και ήθελαν να παίξουν.
Στην απέναντι οικοδομή τα κομπρεσέρ δούλευαν όλη μέρα, το δωμάτιο δεν είχε ερ κοντίσιον και η ζέστη καταραμένη. Ποτήρια καφέ ξέχειλα και ξύπνημα από τις 5 για επανάληψη μέσα σε στοίβες βιβλίων στο πάτωμα. Τόσο άγχος και τόση μοναξιά! Αναμετριέσαι με τον εαυτό σου.
Για καιρό μετά έβλεπα εφιάλτες ότι έδινα πάλι εξετάσεις. Το αστείο της υπόθεσης: έχασα το απολυτήριο του Λυκείου την ημέρα που κατέθεσα το μηχανογραφικό! Και αυτό σήμερα με κάνει να γελάω. Καλή δύναμη και φέτος στα παιδιά και κάτι ακόμα: το ότι μας έμαθαν να περπατάμε πάνω σε μια ευθεία, δεν σημαίνει ότι δεν υπάρχουν άλλοι δρόμοι για να πετύχεις τους στόχους σου.» – Λία, 42
«Μπορούσες να γίνεις ό,τι θέλεις και να το λες στον κόσμο με ένα θάρρος»
«Παραδόξως θυμάμαι με πολλή αγάπη τις Πανελλήνιες. Οι πρώτες αναμνήσεις που μου έρχονται στο μυαλό είναι τη μαμά μου να μου μαγειρεύει και τον μπαμπά μου να διαβάζει περισσότερο το βιβλίο της Ιστορίας μου απ' ό,τι εγώ. Και πέρα από αυτές τις εικόνες γενικά, η στήριξη των δικών μου είναι αυτό που μου έχει μείνει από εκείνη την εποχή. Μια φροντίδα και ένα «δεν αρχίζει και δεν τελειώνει τίποτα από μια εξέταση» με βοήθησαν στο να είμαι χαλαρή σε όλη τη διάρκεια της χρονιάς. Ένας ακόμη λόγος που θυμάμαι με θετικό τρόπο τις Πανελλήνιες είναι γιατί είχαν μια ελευθερία και μια ονειροπόληση, όσο και αν αυτό ήταν μια ψευδαίσθηση εννέα μηνών.
Μπορούσες να γίνεις ό,τι θέλεις και να το λες στον κόσμο με ένα θάρρος που έχεις βρει επειδή, είτε διαβάζεις είτε όχι, έχεις σίγουρα κουραστεί. Φυσικά θυμάμαι σαν εχθές το ακραίο άγχος, τα ακραία υπαρξιακά, την αϋπνία – στην περίπτωσή μου όχι από το πολύ διάβασμα, αλλά από το διάβασμα τελευταίας στιγμής – και μια ματαιότητα.
Αν με ρωτάς για τα θέματα, όταν τα είδα αισθάνθηκα μια ανακούφιση και για κάποιο λόγο δεν αγχώθηκα. Πάντως είναι ένα σάπιο σύστημα που καμία σχέση δεν έχει με τη γνώση. Έχε χάρη που μέσω αυτού, στη σχολή, γνωρίσαμε φίλους ζωής και ήταν μια πόρτα, από τις πολλές ωστόσο που μπορούμε να βρούμε, που μας άνοιξε κάποιους ορίζοντες.» – Ανθή, 26
«Στο πρώτο μάθημα, θα έσπαγε η καρδιά μου»
«Πανελλήνιες! Ε, εντάξει, πολλά ανάμεικτα συναισθήματα: πίεση, άγχος, στρες, απελευθέρωση, φόβος για το τι θα έρθει και τι θα αντιμετωπίσω μετέπειτα. Ένα κεφάλαιο έκλεινε, ένα καινούργιο σιγά σιγά άνθιζε. Για μένα οι Πανελλήνιες ήταν από τις πιο στρεσογόνες καταστάσεις που έχω βιώσει, εν μέσω πανδημίας, πολύ άγχος. Θυμάμαι την πρώτη μέρα που πάτησα στην αίθουσα για να δώσω το πρώτο μου μάθημα, θα έσπαγε η καρδιά μου.
Όταν δώσαμε λοιπόν και το τελευταίο μάθημα και αναμέναμε τις απαντήσεις, υπήρχε αρκετή ένταση αλλά και αυτοπεποίθηση ότι όλα θα πήγαιναν όπως τα είχα σκεφτεί. Τελικά δεν πήγαν, και τελικά δεν πειράζει που δεν πήγαν, γιατί η ζωή δεν τελείωσε στις Πανελλήνιες, τότε ξεκίνησε, άνθισε και έφερε πολύ δημιουργικές και καλύτερες μέρες απ' ό,τι μπορούσα να φανταστώ τότε. Τίποτα δεν τελειώνει επειδή δεν πέρασες στις Πανελλήνιες και δεν πέτυχες έναν από τους στόχους που είχες τότε. Έχεις άλλους τόσους στόχους να υλοποιήσεις και έχεις όλο τον χρόνο μπροστά σου για να το κάνεις.» – Ζωή, 24
«Ό,τι είναι να γίνει, θα γίνει»
«Οι Πανελλήνιες ήταν μία από τις πιο αγχωτικές εμπειρίες της ζωής μου. Όχι η καθαυτή διαδικασία των εξετάσεων, αλλά η περίοδος προετοιμασίας που ουσιαστικά ξεκίνησε από τα μέσα της Β' Λυκείου, τουλάχιστον για εμένα.
Το άγχος ωστόσο εξαφανίστηκε αμέσως μόλις σήκωσα το στυλό και άρχισα να γράφω τις πρώτες σειρές στην κόλλα του πρώτου μαθήματος. Είχα μπει ήδη στο mood... «ό,τι είναι να γίνει, θα γίνει», καθώς ουσιαστικά γνώριζα σε ποια μαθήματα θα γράψω καλά και σε ποια όχι. Κάπως έτσι πέτυχα έναν μέτριο βαθμό και μπήκα στην Κοινωνική Ανθρωπολογία του Παντείου... 18 χρόνια μετά είμαι βέβαιος ότι δεν θα ήθελα να ζήσω ξανά εκείνη την περίοδο της... «τρέλας».
Νοσταλγώ όμως τη ζωή στο Γυμνάσιο και στο Λύκειο, τις παρέες, τα βιώματα, τις εμπειρίες, την ξεγνοιασιά που έδειχνε να ξεθωριάζει όσο μεγάλωνα… Το μόνο σίγουρο πάντως είναι ότι σε επίπεδο γνώσεων και δεξιοτήτων οι Πανελλήνιες μου άφησαν λίγα πράγματα και αδιαμφισβήτητα ΔΕΝ καθόρισαν το μέλλον μου.
Τουναντίον, στη μετέπειτα πορεία μου ως φοιτητής και εργαζόμενος αναθεώρησα πολλά πράγματα που μου είχαν «επιβάλει» οι περιβόητες αυτές εξετάσεις, από συμβουλές και νουθεσίες καθηγητών μέχρι και τον τρόπο που αντιμετωπίζω σήμερα το διάβασμα, τη γνώση και τον ρόλο του σχολείου.» – Γιώργος, 35
Διαβάστε ακόμα: Δέσμες, Τράπεζα θεμάτων, βάση εισαγωγής: Όλες οι αλλαγές που έχουν γίνει στις Πανελλήνιες
«Το πρωί της εξέτασης έβαλα μια μπλούζα που θεωρούσα τυχερή»
«Για εμένα οι Πανελλήνιες ήταν μια από τις χειρότερες χρονιές της ζωής μου μέχρι σήμερα – και έχουν περάσει 5 γεμάτα χρόνια από τότε. Έδωσα το 2021 εν μέσω καραντίνας και αυτή η κατάσταση που ζούσαμε τότε το έκανε 10 φορές πιο δύσκολο για εμένα: μαθήματα μπροστά από μια οθόνη, περιορισμένος χρόνος με τους φίλους μου, άγχος για το αν τελικά θα δώσουμε και αν μπορώ να συνεχίσω για πολύ ακόμα.
Πήγαινα για αρκετά καλούς βαθμούς – όσο καλούς μπορούσε να πάρει ένα 18χρονο κορίτσι από επαρχία που δεν είχε ξεκάθαρο στόχο και κίνητρο. Ήθελα απλώς να μετακομίσω στην Αθήνα, οπότε ήξερα ότι πρέπει να τα πάω καλά. Το προηγούμενο βράδυ πριν δώσουμε το πρώτο μάθημα, την Έκθεση, θυμάμαι να στριφογυρνάω γύρω γύρω στο κρεβάτι μου και να λέω στον εαυτό μου ότι πρέπει να κοιμηθεί. Ήταν δυνατό μου σημείο η Έκθεση, αλλά «ποτέ δεν μπορείς να την υπολογίζεις», όπως όλοι λέγαμε τότε.
Το πρωί της εξέτασης έβαλα μια μπλούζα που θεωρούσα τυχερή και, χωρίς να φάω τίποτα, πήρα στυλό και ταυτότητα και πήγα με τους γονείς μου και τον δίδυμο αδελφό μου να δώσουμε στο εξεταστικό κέντρο. Ανακουφίστηκα όταν είδα τα θέματα, αλλά αγχώθηκα με τον χρόνο – δεν ήμουν ποτέ καλή στη διαχείριση. Αν δεν είχε γίνει λάθος με τα θέματα και δεν μας έδιναν αυτά τα έξτρα πέντε λεπτά, η έκθεσή μου δεν θα είχε επίλογο και τίτλο. Αυτό που θυμάμαι έντονα είναι να βλέπω τη φάτσα του αδελφού μου που ήταν στο πρώτο θρανίο κι εγώ στο τελευταίο, καθώς μας είχαν χωρίσει όπως προβλέπουν τα πρωτόκολλα για τα αδέλφια, όταν έβλεπε τα θέματα, ξέροντας ότι ενώ δεν έχει διαβάσει τίποτα, δεν μπορώ να τον βοηθήσω.
Όταν μου έλεγαν τότε ότι «τώρα είναι μόνο η αρχή για το διάβασμα που έχεις να ρίξεις στη σχολή», νευρίαζα. Ακόμη νευριάζω γιατί δεν μπορούμε να συγκρίνουμε δύο ανόμοια πράγματα. Στις Πανελλήνιες έχεις να μάθεις απ' έξω – μέχρι και την τελεία και το κόμμα – 200 σελίδες Ιστορία, 200 Κοινωνιολογία (τότε) και 200 Αρχαία, σε αντίθεση με το Πανεπιστήμιο που έχεις να διαβάσεις μίνιμουμ 1.000 διαφάνειες που πρέπει να τις κατανοήσεις. Πιστεύω πως το τόσο άγχος σε καμία περίπτωση δεν άξιζε, καθώς τελικά και στην Αθήνα πήγα και σε σχολή που μου άρεσε πολύ κατέληξα αλλά όχι, ούτε τότε ούτε και τώρα θα σκεφτώ ποτέ ή θα πω στη φετινή «φουρνιά» «μην αγχώνεσαι» για μια κατάσταση ξεκάχαρα αγχωτική.» – Ευγενία, 23
«Πίναμε τον καφέ της αποφόρτισης»
«Ένα μάθημα λιγότερο για να τελειώσει το μαρτύριο» είναι σίγουρα μια φράση που είπα μέσα μου και λίγο αργότερα σε κάποιους φίλους, που πίναμε τον καφέ της «αποφόρτισης». Όταν είδα τα θέματα του πρώτου μαθήματος, βέβαια, ένιωσα μια ανακούφιση, γιατί όλη τη χρονιά με είχε κυριεύσει ένα άγχος πως θα πέσει ό,τι δεν έχω διαβάσει καλά ή καθόλου.
14 χρόνια μετά, έχοντας τελειώσει και τη σχολή στην οποία πέρασα, αλλά έχοντας σπουδάσει στη συνέχεια και αυτό που πραγματικά ήθελα, σκέφτομαι ότι το άγχος που βίωσα – παρόλο που ήταν σαφώς λιγότερο από πολλών συμμαθητών μου – δεν είχε και πολλή σημασία. Η περίοδος των εξετάσεων είναι η τελική δοκιμασία. Παρά το άγχος που μπορεί να έχει περάσει ο κάθε μαθητής, ας «αφεθεί» τουλάχιστον αυτές τις λίγες τελευταίες μέρες. Δεν θα αλλάξουν και πολλά. Ίσως και να μην κριθεί τελικά κάτι τόσο σημαντικό.» – Γιώργος, 32
«Τραβούσα μανιωδώς τις τρίχες στο κατά τα άλλα πλούσιο μούσι μου»
«Οι Πανελλήνιες για εμένα ήταν πάντα το εισιτήριό μου για να φύγω από μια εκδοχή του εαυτού μου που τότε ένιωθε εντελώς στριμωγμένη. Σαν να πίστευα πως κάπου αλλού θα ξεκινήσει η πραγματική ζωή (not). Καλός μαθητής ήμουν ούτως ή άλλως, οπότε δεν ξεπέρασα εαυτόν διαβάζοντας, το αντίθετο μάλιστα – νομίζω ότι καιγόμουν αρκετές ώρες στο Instagram. 11 χρόνια μετά, κάπως νοσταλγώ τον Πρωταγόρα, την Πολιτεία του Πλάτωνα και τα Πολιτικά του Αριστοτέλη.
Τις συντακτικές αναλύσεις, τις χρονικές αντικαταστάσεις. Την Ιστορία Κατεύθυνσης δεν καταδέχτηκα ποτέ να την αποστηθίσω. Και αυτές οι βιταμίνες δεν βοήθησαν σε τίποτα. Εκτιμώ ακόμη το υποστηρικτικό περιβάλλον από καθηγητές, οικογένεια, συγγενείς, γιατί, πράγματι, είναι μια περίεργη εμπειρία για αυτήν την ηλικία, όσο κι αν στο τέλος δεν σημαίνει τίποτα. Θυμάμαι ότι καθ’ όλη την περίοδο μέχρι τις εξετάσεις τραβούσα μανιωδώς τις τρίχες στο κατά τα άλλα πλούσιο μούσι μου, με αποτέλεσμα να καταλήγω να έχω τεράστια «κενά» γύρω από το στόμα μου.
Μετά διάβασα ότι αυτό λέγεται τριχοτιλλομανία και είναι, λέει, μια ψυχαναγκαστική διαταραχή, που συνήθως παρατηρείται σε παιδιά και εφήβους από άγχος και κατάθλιψη. Ok, τα είχα μάλλον και τα δύο τότε, αλλά αν ήξερα τα άγχη με τα οποία θα αναμετριόμουν τα επόμενα χρόνια, στην ενήλικη ζωή, δεν θα είχα συναινέσει ποτέ στην αθλιότητα αυτού του συστήματος εξέτασης και θα απεργαζόμουν κάπως πιο ψύχραιμα το μέλλον μου.
Α, και για να μην ξεχνιόμαστε: «Η Ελλάδα δεν ήταν μόνο φτωχή, με απαρχαιωμένες παραγωγικές δομές. Ήταν επίσης μικρή στην έκταση και ολιγάνθρωπη. Η γραμμή Αμβρακικού - Παγασητικού αποτελούσε τα σύνορα του νέου ελληνικού κράτους». – Ματθαίος, 29
«Έρχεται το τέλος και σύντομα καλοκαίρι»
«Από το πρώτο μάθημα θυμάμαι χαρακτηριστικά το πρωινό ξύπνημα, με αυτές τις ελάχιστες ώρες ύπνου και τον ήχο του κουδουνιού στο σχολείο που σήμαινε πως έπρεπε να μπούμε στις αίθουσες. Βλέποντας τα θέματα, πήρα μια βαθιά ανάσα και προσπαθούσα να σκέφτομαι ότι έρχεται το τέλος και σύντομα καλοκαιράρα.
Θυμάμαι, κοιτάζοντας τα θέματα σκεφτόμουν: «Θα τα θυμάμαι όλα για να τα γράψω όπως πρέπει;». Κι όμως, κατά κάποιο τρόπο έρχονταν όλα μηχανικά. Βλέποντάς τα τώρα και σκεπτόμενη αυτές τις στιγμές, συνειδητοποίησα πως οι Πανελλήνιες από μόνες τους δεν είναι αυτές που σου δημιουργούν το άγχος. Το άγχος σού το δημιουργεί η κοινωνία, ο περίγυρός σου, οι συγγενείς και όλοι αυτοί που σε έχουν ξεχασμένη χρόνια και θα θυμηθούν να ρωτήσουν: «Το παιδί έγραψε; Πού περνάει;».
Όλο αυτό το τρυπάκι στο οποίο σε τοποθετούν, καθώς και η βαθιά ριζωμένη ελληνική νοοτροπία: «Πρέπει να σπουδάσεις για να βρεις καλή δουλειά», «Αν δεν σπουδάσεις, τι θα κάνεις με τη ζωή σου; Άνεργος θα είσαι».» – Μαριλένα, 24
Ακολουθήστε το Reader στα Google News για να είστε πάντα ενημερωμένοι για όλες τις ειδήσεις και τα νέα από την Ελλάδα και τον κόσμο.
